C 1170/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny A. przeciwko Zakładom P.M. o zapłatę 2.700 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanych Zakładów od wyroku Sądu Powiatowego w Poznaniu z dnia 10 kwietnia 1951 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódka jest żoną zmarłego w dniu 21 października 1950 r. pracownika pozwanych Zakładów, Konstantyna A. W pozwie wniesionym dnia 13 stycznia 1951 r. powódka twierdzi, że mąż jej pracował w pozwanych Zakładach bez przerwy przeszło 30 lat i że wobec tego należy się jej z mocy art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych odprawa w wysokości połowy ostatnio pobranego przez męża 6-miesięcznego wynagrodzenia, które wynosiło 30.000 zł (w dawnej walucie) miesięcznie.Powódka wniosła o zasądzenie z tego tytułu od pozwanych Zakładów kwoty 2.700 zł z 8% od dnia 21 listopada 1950 r.Pozwane Zakłady wnosiły o oddalenie powództwa, twierdząc, że mąż powódki opuścił pracę w styczniu 1945 r. a następnie podjął ją dopiero w dniu 18 czerwca 1945 r., wobec czego nie nabył on uprawnień z tytułu ciągłości pracy.Sąd Powiatowy w Poznaniu, uznając roszczenie powódki za uzasadnione, wyrokiem z dnia 10 kwietnia 1951 r. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu.Sąd Powiatowy ustalił, że mąż powódki pracował w pozwanych Zakładach od marca 1920 r. do końca okupacji, jak również, że po działaniach wojennych podjął pracę dopiero w czerwcu 1945 r. Sąd Powiatowy przyjął jednak, że mimo powyższej przerwy powstały przesłanki nieprzerwanej pracy (...). Mąż powódki - jak to wynika z zeznań świadka K. - miał trudności w przyjęciu go do pracy w związku z jego przynależnością do jednej z uprzywilejowanych przez okupanta grup narodowościowych. O samowolnym opuszczeniu pracy przez męża powódki, zdaniem Sądu Powiatowego, nie może być mowy, skoro bezzwłocznie po ukończeniu działań wojennych zgłaszał się on do pracy. Ponowne zgłoszenie się do pracy dopiero w czerwcu 1945 r. usprawiedliwione było chorobą męża powódki, który według zeznań świadków wiosną 1945 r. chorował co najmniej do maja. Choroby zaś nie można uznać za nie usprawiedliwioną przerwę w pracy.Na podstawie powyższego Sąd Powiatowy przyjął, że zmarły zachował ciągłość pracy w rozumieniu § 2 uchwały Rady Min. z dnia 21 czerwca 1950 r. (Monitor Polski Nr A-77, poz. 888), a tym samym powódce, jako wdowie po nim, należy się odprawa według art. 42 ust. 2 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych.W rewizji od powyższego wyroku pełnomocnik pozwanych Zakładów wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa. Skarżący zarzuca, że wyrok Sądu Powiatowego wydany został z obrazą przepisów art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych i art. 224 k.p.c. W uzasadnieniu zarzutów rewizji skarżący twierdzi, iż wbrew ustaleniu Sądu, umowa o pracę z mężem powódki została zawiązana dopiero dnia 10 czerwca 1945 r. i mąż powódki był do dnia 31 grudnia 1944 r. pracownikiem firmy D.W.M. i pozwane Zakłady nie miały obowiązku przyjąć go do pracy. Skarżący twierdzi, że w świetle uchwały Rady Ministrów z dnia 21 czerwca 1950 r. brak jest podstaw do przyjęcia, że długotrwała choroba nie stanowi przerwy w pracy, i zarzuca, że Sąd Powiatowy nietrafnie uznał, iż zmarły mąż powódki zachował ciągłość pracy, skoro powódka nie wykazała, aby choroba zmarłego uniemożliwiała mu podjęcie pracy. Skarżący podnosi przy tym, że gdyby nawet przyjąć, że mąż powódki chorował i był do pracy niezdolny, to jeszcze z tego nie wynika, że w czasie od dnia 1 stycznia 1945 r. do 18 czerwca 1945 r. był pracownikiem, gdyż do uznania ciągłości pracy należy udowodnić zgłoszenie się do pracy i przyjęcie w poczet pracowników.Sąd Wojewódzki w Poznaniu jako rewizyjny, postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1952 r. przekazał sprawę w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu z uwagi na następujące zagadnienia prawne:a)czy okres pracy, wymieniony w art. 42 rozporządzenia Prez. R. P. z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, należy interpretować jako okres ciągły, czy też jako sumę czasu przepracowanego w danym przedsiębiorstwie,b)jaki wpływ na roszczenie o odprawę ma kilkumiesięczna przerwa pracy pracownika i jakie znaczenie mają przyczyny tej przerwy,c)czy pojęcie przedsiębiorstwa należy raczej rozumieć jako zakład pracy i czy wobec tego mają jakieś znaczenie prawne zmiany organizacyjne tego rodzaju, jak objęcie zakładu przez okupanta niemieckiego połączone ze zmianą firmy Spółka Akcyjna H. Cegielski na D.W.M. oraz przejęcie przez Państwo Polskie przedsiębiorstwa i późniejsza zmiana na Zakłady Przemysłu Metalowego im. J. Stalina w Poznaniu, Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione, w związku z czym powstaje pytanie, czy okres pracy męża powódki w D.W.M. do dnia 31 grudnia 1944 r. podlega zaliczeniu.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na powyższe pytania, od których zależy ocena prawidłowości zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie rewizji, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:ad a) i b). Art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę prac. umysł., ustanawiający prawo do odprawy na rzecz rodziny zmarłego pracownika, który przepracował co najmniej 10 lat w danym przedsiębiorstwie, ma na względzie w zasadzie pracę ciągłą. Przepis ten nie może być jednak tak rozumiany, by wyłączał on prawo rodziny pracownika do odprawy, jeśli w pracy pracownika w danym przedsiębiorstwie miały miejsce jakiekolwiek przerwy. Uznać należy, że pewne przerwy w pracy, w szczególności nie zawinione przez pracownika, nie powodują przekreślenia przepracowanych przez niego okresów przed każdą z przerw i nie uzasadniają, by 10-letni (albo 20-letni) okres z art. 42 cytowanego rozporządzenia miał być liczony na nowo od ustania każdej przerwy. Inna jest sytuacja, jeśli umowa o pracę zostanie przez jedną ze stron rozwiązana, a pracownik wejdzie w stosunek pracy z innym pracodawcą, następnie zaś powróci do pracy w poprzednim zakładzie pracy. Jeśli jednak pracownik nie podejmuje pracy u innego pracodawcy, a przerwa w pracy wynikła z przyczyn usprawiedliwionych, wówczas ciągłość okresu pracy, warunkującego prawo rodziny pracownika do odprawy, zostaje zachowana. Odmienna wykładnia art. 42 byłaby formalistyczna i prowadziłaby do tego, że rodzina pracownika, który pracował w przedsiębiorstwie przeszło 10 lat bez żadnej przerwy, byłaby w korzystniejszej sytuacji od rodziny pracownika, który przerwał pracę bez swej winy, np. dla odbycia służby wojskowej lub kuracji w sanatorium, a po ustaniu przyczyny przerwy podjął na nowo pracę w tym samym zakładzie pracy. Uznać przeto należy, że w razie usprawiedliwionych przerw w pracy (choćby stosunek pracy został rozwiązany, a po przerwie na nowo zawiązany), jeżeli pracownik nie wszedł tymczasem w stosunek pracy z innym pracodawcą, okresy pracy w przedsiębiorstwie ulegają zsumowaniu.ad c). Jakkolwiek art. 42 cytowanego rozporządzenia mówi o pracy 10-letniej albo 20-letniej "w przedsiębiorstwie", to jednak prawidłowa i zgodna z celem tego przepisu jego wykładnia nakazuje uznać, że odnosi się on do trwającej co najmniej 10 lat pracy we wszelkich zakładach pracy, w których na mocy umowy o pracę zatrudniani być mogą pracownicy umysłowi wymienieni w art. 2 cytowanego rozporządzenia. Użycie w art. 42 określenia "w przedsiębiorstwie" zamiast "w zakładzie pracy" jest wynikiem nieścisłości terminologicznej ustawodawcy, który w szeregu przepisów prawa pracy używa terminu "przedsiębiorstwo" w znaczeniu zakładu pracy, mimo iż dwa te pojęcia nie pokrywają się z sobą i mają różne znaczenia i różne zakresy treści, co wielokrotnie znalazło już wyjaśnienie zarówno w nauce prawa pracy a także prawa cywilnego i finansowego, jak i w judykaturze. Pojęcie "zakład pracy" jest niewątpliwie szersze od pojęcia "przedsiębiorstwa", gdyż może obejmować zarówno przedsiębiorstwa, jak gospodarstwa rolne, nieruchomości, biura i zakłady nie mające charakteru handlowego lub przemysłowego, szpitale, szkoły, placówki instytucji społecznych itp. Znajduje to swój wyraz w szeregu przepisów, jak np. w art. 476 k.z., gdzie "przedsiębiorstwo" jest traktowane jako jeden z typów zakładu pracy. Z drugiej strony pojęcie "przedsiębiorstwo" jest o tyle szersze od "zakładu pracy", że w ramach jednego przedsiębiorstwa może istnieć szereg odrębnych zakładów pracy (bądź w różnych, bądź nawet w tych samych miejscowościach).Zastosowanie art. 42 cytowanego rozporządzenia tylko do pracowników przedsiębiorstwa, oparte na ściśle werbalnej wykładni tego przepisu, prowadziłoby do pozostawienia poza zakresem działania omawianej normy pracowników wszelkich innych zakładów pracy, jeśli zakłady te nie mają charakteru przedsiębiorstwa. Wykładnia taka byłaby niczym nie uzasadniona i jest nie do przyjęcia. Art. 42 uzasadnia prawo do odprawy dla rodzin wszystkich pracowników podlegających mocy obowiązującej cytowanego rozporządzenia.W związku z tym przy stosowaniu art. 42 należy mieć na uwadze pracę co najmniej 10-letnią w tym samym zakładzie pracy. Przez zakład pracy rozumie się zazwyczaj zespół urządzeń gospodarczych, składających się na placówkę zatrudniającą pracowników. Charakter zakładu pracy określają więc czynniki przedmiotowe, natomiast bez znaczenia są tu czynniki podmiotowe (osoba właściciela, firma).Zmiana osoby właściciela lub prawnoorganizacyjnej formy zakładu pracy nie ma wpływu na charakter zakładu pracy, o którym decyduje istnienie określonego zespołu urządzeń, stwarzających możność zatrudnienia pracowników. Toteż o tożsamości i ciągłości zakładu pracy decyduje wyłącznie ciągłość elementów przedmiotowych, natomiast obojętne są zmiany o charakterze podmiotowym. Podkreśla to, między innymi, treść art. 35 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, art. 476 k.z. i innych przepisów. Przejście zakładu pracy na inną osobę, zmiana firmy i inne przekształcenia natury prawnoorganizacyjnej nie uzasadniają same przez się możliwości uznania, iż w wyniku tych zmian powstaje nowy zakład pracy w miejsce poprzedniego. Dla robotnika, zatrudnionego przez szereg lat w jednej i tej samej fabryce, jest ona tym samym zakładem pracy, mimo iż w ciągu jego pracy zmieniały się osoby właścicieli fabryki i formy jej zarządu.Dotyczy to również przypadków objęcia przedsiębiorstwa w zarząd przymusowy oraz jego uspołecznienia. W stosunku do zatrudnionych w tym przedsiębiorstwie pracowników nie traci ono charakteru tego samego zakładu pracy mimo wskazanych wyżej zmian dotyczących sytuacji prawnej i gospodarczej przedsiębiorstwa, zwłaszcza że w świetle art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. przejęcie przedsiębiorstw przez Państwo nie spowodowało rozwiązania istniejących w chwili przejęcia umów o pracę, a zobowiązania "mające swe źródło w stosunku najmu pracy" zostały przejęte przez Państwo.Dlatego z punktu widzenia art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych istotne znaczenie ma jedynie trwająca co najmniej przeszło 10 lat praca w tym samym zakładzie pracy, niezależnie od tego, czy stanowiące ten zakład pracy przedsiębiorstwo przechodziło w ciągu tego okresu na własność lub pod zarząd innych podmiotów.Rozważając w oparciu o powyższe założenia ustalone w zaskarżonym wyroku okoliczności sprawy, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Jest niesporne w sprawie, iż zmarły mąż powódki pracował od marca 1920 r. w fabryce Spółka Akcyjna H.C., w okresie okupacji bezprawnie przekształconej przez okupanta na Zakłady D.W.M., a po wyzwoleniu objętej pod zarząd państwowy, następnie zaś - co jest notoryczne - przejętej na własność Państwa z mocy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. i przemianowanej na Zakłady P. M. Pomimo tych zmian przedsiębiorstwo, w którym zatrudniony był mąż powódki, nie przestało być tym samym zakładem pracy.W tym stanie rzeczy trafnie uznał Sąd Powiatowy, iż zmarły mąż powódki pracował przeszło 20 lat w tym samym przedsiębiorstwie w rozumieniu art. 42 rozp. o prac. umysł.Co się tyczy przerwy w pracy męża powódki w okresie od stycznia do czerwca 1945 r., to z materiału sprawy wynika, iż przerwa ta wynikła najpierw z powodu działań wojennych na terenie Poznania i unieruchomienia fabryki, następnie zaś wskutek choroby męża powódki (tyfus plamisty), przy czym według ustaleń zaskarżonego wyroku zgłaszał się on do pracy do dyrekcji fabryki w lutym 1945 r., jednak początkowo nie chciano go zatrudnić. W tych okolicznościach faktycznych przerwa w pracy męża powódki była usprawiedliwiona i nie może skutkować przekreślenia całego poprzedniego, blisko 25-letniego okresu jego pracy i utraty przez powódkę uprawnień, przysługujących jej z mocy art. 42 cyt. rozp. Bez znaczenia jest przy tym, iż przy ponownym przyjęciu męża powódki do pracy w czerwcu 1945 r. zawarto z nim nową umowę o pracę.Powołana przez stronę pozwaną uchwała Rady Ministrów z dnia 21 czerwca 1950 r. (Monitor Polski Nr A-77, poz. 888), jako dotycząca sprawy "określenia przerw w zatrudnieniu oraz zmian zakładu pracy, które nie mają skutków, pozbawiających lub ograniczających prawa pracownika do korzystania z urlopu", nie ma bezpośredniego zastosowania do kwestii uprawnień rodziny pracownika do odprawy należnej z mocy art. 42 rozp. o prac. umysł. Należy jednak zauważyć, że nawet analogiczne stosowanie tej uchwały nie daje podstaw do uznania, aby przerwa z powodu unieruchomienia zakładu pracy a następnie wskutek zwłoki w zatrudnieniu pracownika ze strony kierownictwa zakładu pracy oraz wskutek ciężkiej choroby pracownika, miała pozbawić pracownika albo jego rodzinę praw nabytych przez uprzednią wieloletnią pracę.Zaskarżony wyrok jest więc trafny i zasadny, wobec czego rewizja strony pozwanej ulega oddaleniu.