3 CO 23/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: S. Białek, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii M. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R. Wydział Zdrowia o zapłatę 16 027 zł 86 gr, po rozpoznaniu rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Powiatowego w Rzeszowie z dnia 31 marca 1959 r. oraz w związku z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia dzisiejszego,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 31 marca 1959 r. zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Wydział Zdrowia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R. na rzecz powódki Marii M. kwotę 16 027,86 zł z 8% odsetkami od dnia 27.I.1959 r. tytułem odprawy po śmierci jej męża Józefa M., a to na zasadzie art. 42 rozp. Prez. R.P. z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych.Sąd ustalił, że zmarły mąż powódki pracował w okresie od 1.I.1929 r. do chwili zgonu, tj. do dnia 22.IX.1957 r., w charakterze lekarza, zajmując w poszczególnych szpitalach stanowisko asystenta, chirurga, ordynatora oraz dyrektora-chirurga, że powódka do chwili śmierci męża pozostawała na wyłącznym jego utrzymaniu oraz że obecnie utrzymuje się z renty w wysokości 650 zł miesięcznie.Skoro więc mąż powódki przepracował 27 lat i skoro stosownie do zarządzenia Ministra Zdrowia z dnia 8.XI.1954 r. (Mon. Pol. z 1954 r. Nr 106/54, poz. 1414) do stażu pracy i jej ciągłości zalicza się wszystkie okresy wykonywania zawodu w jednostkach gospodarki uspołecznionej, to zdaniem Sądu I instancji roszczenie powódki o zapłatę odprawy w wysokości 6-miesięcznego uposażenia otrzymywanego ostatnio przez jej męża znajduje pełne uzasadnienie w przepisie art. 42 rozp. Prez. R.P. o umowie o pracę pracowników umysłowych.Powyższy wyrok zaskarżyła rewizją strona pozwana, która wnosi o jego zmianę i oddalenie powództwa wraz z zasądzeniem od powódki kosztów procesu, zarzucając naruszenie art. 42 powołanego rozporządzenia. Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 18.IX.1959 r. przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości a streszczające się w pytaniu:"Czy do okresu 10- względnie 20 lat czasu pracy w przedsiębiorstwie, uprawniającego rodzinę pracownika do odprawy w myśl art. 42 rozp. Prez. R.P. z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, można zaliczyć lekarzowi zatrudnionemu w szpitalu państwowym okresy zatrudnienia w innych zakładach służby zdrowia, które obecnie są własnością Państwa, ale w chwili gdy zmarły lekarz w nich pracował, stanowiły własność różnych jednostek samorządu terytorialnego, i to także w przypadku, gdy przeniesienie do innego zakładu następowało na podstawie rozwiązania z woli pracownika i zawarcia umowy z nowym pracodawcą?"Uzasadnienie prawnePrzejmując do rozpoznania sprawę we własnym zakresie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Z nie kwestionowanych w rewizji ustaleń Sądu Powiatowego wynika, że zmarły mąż powódki pracował w okresie od 1.I.1929 r. do 31.VIII.1939 r. jako lekarz-asystent, a następnie jako dyrektor-chirurg - w szpitalach państwowych w P., J. i P., a więc w jednostkach należących do b. samorządu terytorialnego, potem od 1.IX.1939 r. do 31.XII.1939 r. w szpitalu polowym w M., od 1.I.1940 r. do 1.II.1941 r. w Ubezpieczalni Społecznej w N. jako lekarz domowy, następnie od 1.II.1941 r. do 31.X.1948 r. jako dyrektor-chirurg w szpitalu w N., przy czym od 1.IX.1946 r. do 31.X.1948 r. pełnił jednocześnie funkcje lekarza w b. Urzędzie Bezp. Publ. w tej miejscowości, wreszcie od 1.XI.1948 r. do chwili śmierci pełnił funkcje dyrektora bądź ordynatora-chirurga w szpitalach w W., J. i S.Z powyższych ustaleń wynika, że mąż powódki pracował - z wyjątkiem okresu zatrudnienia w Ubezpieczalni Społecznej i Szpitalu PCK w N., przypadającym na okres okupacji i krótki okres po wyzwoleniu - wyłącznie w zakładach leczniczych podlegających przepisom rozp. Prez. R.P. z dn. 22.III.1928 r. o zakładach leczniczych (Dz. U. Nr 38, poz. 382) oraz przepisom ustawy z dnia 26.X.1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia (Dz. U. Nr 55, poz. 434 z późniejszymi zmianami). Wynagrodzenie więc, jakie mąż powódki otrzymywał w okresie bezpośrednio poprzedzającym jego zgon, wypłacane było najpierw na podstawie rozporządzenia z dnia 19.II.1949 r. w sprawie uposażenia pracowników zatrudnionych w społecznych zakładach służby zdrowia (Dz. U. Nr 14, poz. 88), a po uchyleniu tegoż rozporządzenia - na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26.X.1954 r. w sprawie uposażenia lekarzy i lekarzy dentystów (Dz. U. z 1954 r. Nr 48, poz. 229 i z 1955 r. Nr 25, poz. 152). Stwierdzenie to ma dla sprawy istotne znaczenie o tyle, że gdyby mąż powódki był wynagradzany na podstawie ustawy z dnia 4.II.1949 r. o uposażeniu pracowników państwowych (Dz. U. Nr 7, poz. 39), to jego rodzinie przysługiwałaby zapomoga pośmiertna z art. 21 tej ustawy, a nie odprawa z art. 42 rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych.W myśl art. 42 rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych odprawa pośmiertna należy się rodzinie pracownika wówczas, gdy pracował on co najmniej 10 lat w przedsiębiorstwie. Jak już wyjaśniono w judykaturze, aczkolwiek art. 42 mówi o pracy 10-letniej lub 20-letniej "w przedsiębiorstwie", to jednak prawidłowa wykładnia tego przepisu każe uznać, że odnosi się on do pracy we wszelkich zakładach pracy, w których na mocy umowy o pracę mogą być zatrudnieni pracownicy umysłowi wymienieni w art. 2 tego rozporządzenia (zob. orzecz. S.N. z dnia 30.IX.1952 r. C. 1170/52). Dlatego też art. 42 ma zastosowanie również do omawianego wypadku.Zauważyć dalej należy, że obowiązująca w przepisach prawa pracy zasada ciągłości pracy przy powstaniu określonych warunków w związku z przejściem pracownika do innego zakładu uzasadnia również szerszą interpretację art. 42 powołanego rozporządzenia. Znalazło to swój wyraz w stanowisku Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej, które w piśmie z dnia 6.XI.1954 r. (Nr Po 11 b - 289/54) wyjaśniło, że warunkiem uzyskania prawa do odprawy pośmiertnej w myśl przepisów art. 42 rozporządzenia o pracę pracowników umysłowych jest przepracowanie przez zmarłego pracownika 10 lub 20 lat w jednym przedsiębiorstwie z zachowaniem ciągłości pracy. Ciągłość pracy zachodzi zaś również w wypadku przepracowania powyższych okresów w różnych przedsiębiorstwach pod warunkiem, że przejście z jednego przedsiębiorstwa do innego nastąpiło w sposób, który nie pozbawia pracownika prawa do urlopu, co ma miejsce w razie przeniesienia służbowego (art. 2 ust. 5 ustawy o urlopach) oraz w razie porozumienia między dawnym a nowym zakładem pracy (pkt 1 uchwały nr 616 Prezydium Rządu z dnia 18.III.1951 r., M.P. Nr A-77, poz. 1070).Wreszcie z dniem 25.I.1956 r., tj. z dniem wejścia w życie dekretu z dnia 18.I.1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy, do zachowania ciągłości pracy nie jest już potrzebne porozumienie między dawnym a nowym zakładem pracy lub przeniesienie służbowe, wystarcza bowiem przejście pracownika do innego zakładu pracy w ciągu trzech miesięcy od ustania poprzedniego zatrudnienia, chyba że rozwiązanie umowy o pracę w poprzednim zatrudnieniu nastąpiło z winy pracownika lub wskutek wypowiedzenia dokonanego przez pracownika, a nie zachodzą warunki wymienione w pkt 2 art. 16 powołanego dekretu.Wyżej przedstawiony stan prawny, obowiązujący w okresie pracy męża powódki, upoważnia więc do szerszej wykładni art. 42 rozp. o pracę prac. umysłowych w tym sensie, że do okresu 10- lub 20-letniego zaliczyć należy również okresy zatrudnienia w różnych zakładach pracy, jeżeli do dnia wejścia w życie dekretu z dnia 18.I.1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11) nastąpiło przeniesienie służbowe lub przejście pracownika do nowego zakładu pracy za porozumieniem obu zakładów pracy, a po wejściu w życie powołanego dekretu - w wypadkach wymienionych w art. 16 tegoż dekretu.Rozważając w świetle tych założeń zarzuty skargi rewizyjnej stwierdzić należy, że wprawdzie mąż powódki przed wojną pracował na stanowisku lekarza w różnych szpitalach należących do jednostek samorządu terytorialnego, niemniej jednak według obowiązujących przepisów cały okres jego pracy był mu zaliczony do wysługi emerytalnej. Wynika to zresztą z pisma Pow. Zw. Samorządowego w P. - Wydział Powiatowy L.D. 6/a-39 z dnia 3.XII.1932 r., w którym zaliczono mężowi powódki do wysługi emerytalnej czas służby w szpitalach powszechnych w P. i T. w powiatowym związku samorządowym w L. oraz w powiatowym związku samorządowym w P. w ilości 10 lat i 6 miesięcy. Okres pracy męża powódki w czasie od 1.IX.1939 r. do 31.XII.1939 r. w szpitalu polowym w M. nie jest przez stronę pozwaną kwestionowany. Jeżeli zaś chodzi o okresy następne, to stwierdzić należy, że mąż powódki pracował w okresie okupacji w ubezpieczalni społecznej oraz w szpitalu P.C.K. w N., a po wyzwoleniu - dalej w tymże szpitalu oraz w b. Urzędzie Bezp. Publ. w N., wreszcie znów w szpitalach miejskich lub powiatowych w W., J. i S.Jeżeli z kolei uwzględni się okoliczność, że z dniem 13.IV.1950 r., czyli z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 20.III.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, związki samorządu terytorialnego zostały zniesione, a majątek ich z mocy prawa stał się majątkiem Państwa, że zatem szpitale, w których mąż powódki pracował poprzednio, stały się jednostkami budżetowymi resortu Ministerstwa Zdrowia - to uznać należy, że okresy pracy w tych szpitalach powinny być uwzględnione przy ustaleniu ciągłości zatrudnienia, skoro mąż powódki w chwili przejęcia przez Państwo szpitali należących przedtem do poszczególnych jednostek zarządu terytorialnego pracował w Szpitalu Miejskim w W., a następnie w szpitalach w J. i S., a więc w zakładach leczniczych będących zakładami społecznymi służby zdrowia.Odmienne stanowisko prowadziłoby bowiem do przekreślenia uprawnień męża powódki, jakie nabył już uprzednio w zakresie ciągłości pracy na stanowisku lekarza w poszczególnych jednostkach b. samorządu terytorialnego. Do momentu bowiem wydania rozporządzenia z dnia 19.II.1949 r. w sprawie uposażenia pracowników zatrudnionych w społecznych zakładach służby zdrowia (Dz. U. Nr 14, poz. 88) uposażenie męża powódki w poszczególnych szpitalach należących do b. związków samorządu terytorialnego normowane było kolejno następującymi aktami prawnymi: przepisami ustawy z dnia 9.X.1923 r. o uposażeniu pracowników państwowych i wojskowych (Dz. U. Nr 116, poz. 924), rozp. Prez. z dnia 20.X.1933 r. o uposażeniu funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 86, poz. 663), rozp. Prez. R.P. z dnia 30.XII.1924 r. o dostosowaniu uposażenia członków zarządu i pracowników związków komunalnych do uposażenia funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 118, poz. 1073) oraz dekretu z dnia 19.XI.1946 r. o dostosowaniu uposażenia w związkach samorządu terytorialnego do uposażeń pracowników państwowych (Dz. U. Nr 70, poz. 380).Zgodnie zaś z powołanymi przepisami rodzinie męża powódki przysługiwało pośmiertne w wysokości 3-miesięcznego uposażenia pobieranego ostatnio przez niego.Poza tym cały okres pracy w jednostkach samorządu terytorialnego był zaliczony do wysługi emerytalnej.W związku z powyższym należy dojść do wniosku, że z chwilą unormowania w odrębnym akcie prawnym uposażenia pracowników zatrudnionych w społecznych zakładach służby zdrowia (Dz. U. z 1949 r. Nr 14, poz. 88) oraz wejściem w życie ustawy z dnia 20.III.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, na podstawie której zakłady służby zdrowia stały się jednostkami budżetowymi Ministerstwa Zdrowia, do okresu 10- lub 20-letniego przewidzianego w art. 42 rozp. o pracę prac. umysłowych należy wliczyć czas zatrudnienia w zakładach leczniczych należących do jednostek b. samorządu terytorialnego, jeżeli pracownik w chwili przejęcia zakładu służby zdrowia przez Państwo był w nim zatrudniony.W omawianym więc wypadku do okresów przewidzianych w art. 42 należy wliczyć czas zatrudnienia męża powódki w szpitalu w P., T., J., i w W., a ponadto nie kwestionowany przez stronę skarżącą okres zatrudnienia męża powódki w szpitalu polowym w M.Również świadczenie przez męża powódki usług w charakterze lekarza na rzecz ludności polskiej w okresie okupacji najpierw w Ubezpieczalni Społecznej w N., a następnie w Szpitalu PCK w N., które to zakłady zostały po wojnie włączone do społecznych zakładów służby zdrowia, przemawia również za zaliczeniem tego czasu zatrudnienia do okresów przewidzianych w art. 42 rozp. o pracę prac. umysłowych.Jeżeli chodzi z kolei o okres zatrudnienia męża powódki po zakończeniu pracy w Szpitalu Miejskim w W., a więc w Szpitalu Powiatowym w J., S. i P., to jak przyznała sama strona pozwana, został on przeniesiony nakazem pracy Ministra Zdrowia z 15.VIII.1952 r. z J. do S., a następnie zarządzeniem Wydziału Zdrowia z 20.VI.1955 r. z S. do P. Jeżeli zaś chodzi o przejście męża powódki ze Szpitala w W. do J., to niewątpliwie w świetle obowiązujących przepisów regulujących zasady powoływania fachowych pracowników służby zdrowia w zakładach społecznych służby zdrowia (rozp. Min. Zdrowia z dnia 2.VIII.1951 r. - Dz. U. Nr 43, poz. 328) wymagało zgody Ministra Zdrowia (§ 13 powołanego rozporządzenia).Skoro ponadto na podstawie ustawy z dnia 28.X.1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia zakłady społeczne służby zdrowia tworzą łącznie jednolitą całość i skoro powoływanie fachowych pracowników służby zdrowia i przejście ich z jednej placówki do drugiej wymaga zgody władz administracyjnych służby zdrowia, to brak podstaw do przyjęcia, by zaliczenie do okresów zatrudnienia z art. 42 rozp. o pracę prac. umysłowych miało się ograniczać, jak to wywodzi w rewizji strona skarżąca, jedynie do okresu zatrudnienia w określonej placówce społecznej służby zdrowia.Z wyżej przytoczonych względów, skoro należy przyjąć - jak wyżej wykazano - okres przeszło 20 lat jako nieprzerwany okres zatrudnienia męża powódki w społecznych zakładach służby zdrowia i skoro strona skarżąca nie podnosiła w rewizji zarzutów co do wysokości zasądzonej przez Sąd Powiatowy powódce odprawy pośmiertnej, to rewizja, jako nieuzasadniona, podlega oddaleniu.