I PR 330/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Glabisz, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii G. przeciwko Zarządowi Aptek Województwa W. - Przedsiębiorstwu Państwowemu w W. o 10.200 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego dla m. st. Warszawy z dnia 28 listopada 1964 r.,I. zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (punkt 1) w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 5.100 zł (pięć tysięcy sto złotych) z 8% w stosunku rocznym od kwoty 1.700 zł od dnia 14 marca 1964 r., od kwoty 1.700 zł od dnia 14 kwietnia 1964 r. i od kwoty 1.700 zł od dnia 14 maja 1964 r. - do dnia zapłaty;II. poza tym oddalił powództwo i rewizję pozwanego.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała zasądzenia sumy 10.200 zł tytułem odprawy pośmiertnej w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia, pobieranego ostatnio przez jej męża, zmarłego w dniu 14 lutego 1964 r. Był on pracownikiem umysłowym pozwanego Przedsiębiorstwa.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zarzucił, że odprawa powódce nie przysługuje, ponieważ jej osobiste dochody przekraczały kwotę 750 zł, a więc były wyższe od wynagrodzenia za pracę pracowników najniżej zarabiających. W tej sytuacji - zdaniem pozwanego - należy uznać, że powódka nie pozostawała na utrzymaniu męża i nie nabyła prawa do odprawy.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo w całości i zasądził na rzecz powódki sumę 10.200 zł w trzech równych ratach miesięcznych z 3% zwłoki w stosunku miesięcznym od dnia płatności każdej raty.W sprawie jest okolicznością bezsporną, że łączne dochody męża powódki wynosiły 4.038 zł miesięcznie. Powódka pobierała rentę inwalidzką w kwocie 260 zł oraz kwotę 500 zł miesięcznie brutto tytułem wynagrodzenia za pracę na połowie etatu. Poza sporem pozostaje również okoliczność, że mąż powódki pracował co najmniej 10 lat w pozwanym Przedsiębiorstwie i z tego tytułu jego rodzina miałaby prawo do odprawy w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia.Sąd Powiatowy uznał, że przytoczone fakty dowiodły, że powódka była na utrzymaniu męża i nabyła prawo do odprawy pośmiertnej na podstawie art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych.Pozwany w rewizji wnosi o zmianę wyroku i oddalenie powództwa. Podtrzymuje zarzut naruszenia art. 42 rozp. o pracę prac. um., polegającego na uznaniu, że powódka była na utrzymaniu męża.Sąd Wojewódzki rozprawę odroczył i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy w świetle przepisu art. 42 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych pracodawca obowiązany jest do wypłaty odprawy członkowi rodziny zmarłego pracownika, pozostającemu tylko na częściowym jego utrzymaniu, oraz jakie kryterium jest właściwe dla oceny rozmiaru udzielonego członkowi rodziny utrzymania, nie pozbawiającego go prawa do odprawy?".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Według przepisu art. 42 rozp. o pracę prac. umysł. (tak samo zresztą jak i według art. 42 rozp. o umowie o pracę robotników) osoby pozostałe po zmarłym pracowniku uprawnione są do odprawy pośmiertnej, jeżeli należały do rodziny pracownika oraz miały ustawowe prawo do utrzymania i były przez niego utrzymywane. Przepis ten odsyła zatem do tych norm ustawowych, które wskazują, kogo obciąża obowiązek utrzymania i na czyją rzecz obowiązek został ustanowiony. Obowiązki alimentacyjne unormowane były w kodeksie rodzinnym, a od dnia 1 stycznia 1965 r. regulowane są kodeksem rodzinnym i opiekuńczym. Odesłanie przewidziane w art. 42 rozp. o pracę prac. umysł. odnosiło się zatem do kodeksu rodzinnego (do dnia 31 grudnia 1964 r.), a od dnia 1 stycznia 1965 r. odnosi się do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Według więc tych przepisów (stosownie do daty rozwiązania umowy wskutek śmierci pracownika) należy rozstrzygać kwestię, czy rodzina miała ustawowe prawo do utrzymania jej przez pracownika.Dalszy ciąg rozważań należy zacieśnić do kwestii aktualnych w rozpoznawanej sprawie, w której pracownik znajdował się we wspólności małżeńskiej z pozostałą po nim żoną, przy czym rodzina składała się tylko z obojga małżonków.Zgodnie z treścią art. 14 kodeksu rodzinnego małżonków obowiązani są do wspólnego pożycia, wierności, wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W powyższych obowiązkach mieści się także obowiązek o charakterze alimentacyjnym, choć różniący się ze swej natury od obowiązku alimentacyjnego między krewnymi. Zasady realizacji tego obowiązku rozwinięte zostały w przepisach art. 18 kodeksu rodzinnego, który stanowi, że oboje małżonkowie są obowiązani - każdy według swych sił oraz odpowiednio do swych możliwości zarobkowych i majątkowych - przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny.Artykuł 18 kodeksu rodzinnego odnosi się także do wypadków, w których rodzina składa się tylko z obojga małżonków. W sytuacji, w której małżonkowie pozostają we wspólnym pożyciu, potrzeby rodziny odpowiadają sumie potrzeb obojga małżonków, w tym potrzeb wynikających z istniejącej wspólności. W obowiązku zaspokojenia potrzeb rodziny mieści się też obowiązek udzielania pomocy materialnej drugiemu małżonkowi odpowiednio do możliwości wskazanych w art. 18 k.r. Obowiązek ten nie jest uzależniony od niedostatku uprawnionego małżonka. W tym zakresie nie obowiązuje bowiem również art. 73 zdanie 1 kodeksu rodzinnego. Przytoczona wykładnia jest zgodna z zasadą jednakowej stopy życiowej członków rodziny. Zasada ta, z reguły powszechnie w życiu realizowana, odpowiada zasadom współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Należy dodać, że powołana dotychczas argumentacja i wyjaśnione zasady nie tracą na aktualności na tle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wynika to z art. 23 (odpowiednik dawnego art. 14) i art. 27 (odpowiednik dawnego art. 18) oraz z treści i układu innych jeszcze przepisów obowiązujących od 1 stycznia 1965 r. Trzeba dodać, że zasady te uległy nawet wzmocnieniu. Wynika to pośrednio, ale niewątpliwie, z niektórych nowych przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przykładowo podać można art. 32 § 2 ust. 1, rozstrzygający kwestię włączenia do dorobku małżonków pobranego wynagrodzenia za pracę i za inne usługi świadczone przez któregokolwiek z małżonków. Z majątku stanowiącego dorobek zaspokajają osobiste potrzeby oboje małżonkowie. Przemawia to na rzecz zasady równości stopy życiowej w małżeństwie. Przedłużenie działania tej zasady przewidziane jest w pewnych wypadkach nawet na czas po rozwiązaniu małżeństwa (art. 60 § 2).W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy mąż powódki miał ogólne dochody w sumie 4.038 zł miesięcznie. Z tego 3.400 wynosiło wynagrodzenie za pracę u pozwanego, a resztę stanowiła renta emerytalna. Powódka miała łączne dochody w sumie 760 zł miesięcznie. Jest też okolicznością bezsporną, że oboje małżonkowie utrzymywali się z całej sumy swoich wspólnych dochodów. Dochody męża szły zatem częściowo na zaspokojenie potrzeb żony jako drugiego członka rodziny.W świetle przytoczonych już argumentów nie ma podstaw do uznania, że mąż udzielił pomocy żonie ponad swój ustawowy obowiązek.Przy ocenie kwestii, czy pracownik miał obowiązek utrzymywać drugiego członka rodziny, bierze się pod uwagę nie tylko wynagrodzenie za pracę w zakładzie pracy, który zobowiązany jest do wypłaty odprawy pośmiertnej, lecz także inne dochody zmarłego, w szczególności rentę, którą faktycznie pobierał. Oczywiście wysokość samej odprawy powinna być obliczona tylko na podstawie wynagrodzenia za pracę w zakładzie pracy wymienionym w art. 42 rozp. o pracę prac. umysł.Podsumowanie wywodów prowadzi do wniosku, że powódce należy się odprawa przewidziana w art. 42 rozp. o pracę prac. umysł. Sąd Powiatowy nie wziął jednak pod uwagę, że według art. 42 ust. 3 odprawa należy się w całości tylko wówczas, gdy zmarły pracownik pozostawił małżonka i zstępnego lub zstępnych. We wszystkich innych wypadkach odprawa wynosi połowę sumy przewidzianej w ust. 1 i 2 art. 42. Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod uwagę, że zmarły pozostawił tylko żonę, żonie zaś należy się odprawa w wysokości połowy 3-miesięcznego wynagrodzenia pracownika, który przepracował 10 lat w pozwanym Przedsiębiorstwie. Dlatego zaskarżony wyrok uległ odpowiedniej zmianie przez obniżenie przyznanej należności w sposób zawarty w sentencji niniejszego wyroku.Sąd Najwyższy wziął także z urzędu pod uwagę drugie naruszenie prawa materialnego wynikające z zasądzenia należności z odsetkami w wysokości 3% w stosunku miesięcznym zamiast 8% w stosunku rocznym.Odsetki, w szczególnej wysokości 2% do 3% miesięcznie, należą się według art. 15 rozp. o umowie o pracę prac. umysł. tylko w razie zawinionej niewypłaty pracownikowi w terminie wynagrodzenia stałego. Odprawa pośmiertna nie jest wypłacana pracownikowi i nie może być uznana za wynagrodzenie stałe. Dlatego odsetki zwłoki od nie wypłaconej w terminie odprawy pośmiertnej przypadają w ogólnej ustawowej wysokości 8% w stosunku rocznym (§ 1 rozp. Rady Ministrów z 23.XII.1964 r. - Dz. U. Nr 47, poz. 321).Podana treść dotychczasowych rozważań i cytowanych przepisów wykazała już bezpodstawność zarzutu podniesionego w rewizji. Nie ma ustawowego uzasadnienia pogląd, że członek rodziny nie był na utrzymaniu pracownika, jeżeli zarabiał co najmniej tyle, ile wynosi wynagrodzenie najmniej zarabiającego pracownika (730 zł miesięcznie). Ten pogląd, głoszony i szeroko stosowany w praktyce zakładów pracy, jest wyrazem poszukiwania określonej w sztywny sposób granicy dochodów członka rodziny, który po przekroczeniu tej granicy powinien uchodzić za pozbawionego prawa do alimentacji. Liczbowe określenie tej granicy jest obce kodeksowi rodzinnemu oraz nowemu kodeksowi rodzinnemu i opiekuńczemu, a tym samym i przepisowi art. 42 rozp. o pracę prac. umysł. Przepisy kodeksu nie określają tego rodzaju ogólnej granicy ani w cyfrach bezwzględnych, ani też w ułamkowych (lub procentowych) relacjach dochodów poszczególnych członków rodziny. Wysokość alimentów może być ustalona dopiero w konkretnej sprawie na podstawie przepisów i zasad kodeksu rodzinnego.Nie jest w tej kwestii przydatny § 3 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 lutego 1960 r. w sprawie wypłaty przez zakłady pracy wynagrodzenia pracownikom powołanym do czynnej służby wojskowej (Dz. U. Nr 7, poz. 48). Według tego przepisu nie uważa się za pozostającego na utrzymaniu żołnierza członka rodziny, który posiada samodzielne źródła dochodu przekraczające minimalną wysokość wynagrodzenia za pracę najwyżej zarabiających pracowników. Ten szczególny przepis nie nadaje się do rozciągnięcia na inne stosunki prawne. Ponadto zwrot "nie uważa się" nakazuje przyjąć istnienie określonej przesłanki faktycznej, choćby nie odpowiadała ona rzeczywistości.Odprawa z art. 42 rozp. o pracę prac. umysł. nie jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego i obciąża fundusze zakładu pracy. Dla rozstrzygnięcia występującego w sprawie zagadnienia nie są zatem przydatne także przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1958 r. warunków, w jakich uważa się rodziców i męża za pozostających na utrzymaniu pracownika (pracownicy) - Dz. U. Nr 42, poz. 200.Artykuł 42 rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych nie wymaga, by członek rodziny pozostawał na całkowitym lub wyłącznym utrzymaniu pracownika. Wystarcza więc pozostawanie na utrzymaniu częściowym. Nie da się ustalić ogólnej cyfrowej wysokości świadczeń, poniżej której można by przyjąć, że członek rodziny nie pozostawał na utrzymaniu pracownika. Jest to kwestia ustaleń faktycznych w konkretnej sprawie. Wskazówki dostarcza bezsporny cel, realizowany za pomocą art. 42 rozp. o pracę prac. umysł. Celem jest przyjście z pomocą rodzinie w najtrudniejszym, zazwyczaj pierwszym okresie po śmierci żywiciela. Jeżeli pogorszenie sytuacji materialnej nie nastąpiło lub jest ono całkowicie nieznaczne, można przyjąć, że odprawa nie przysługuje.W postanowieniach art. 42 rozp. o pracę prac. umysł. nie można poszukiwać wyłącznie przesłanek zwalniających zakład pracy od wypłaty odprawy pośmiertnej. Przepis realizujący cel wyżej już przytoczony nakazuje również ustalenie, którym członkom rodziny należy wypłacić odprawę. Wykładnia nie może tracić z pola widzenia faktu, że podstawą odprawy pośmiertnej jest długoletni stosunek pracy pracownika w tym samym zakładzie pracy (przy uwzględnieniu zasad ciągłości pracy). Stąd nie jest w pełni bez racji pogląd, który pojawił się już przy narodzinach przepisu, że odprawa pośmiertna jest częścią składową wynagrodzenia za pracę z odroczeniem terminu płatności i na rzecz osób wskazanych w ustawie. Przepisy rozp. o umowie o pracę robotników zawierają nawet art. 42 w rozdziale regulującym wynagrodzenie pracownika. Jest też faktem znamiennym, że wiele układów zbiorowych podnosi wysokość odprawy pośmiertnej i łagodzi warunki jej przyznania.