I PR 423/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Piekarski. Sędziowie: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Anny K. przeciwko Centralnemu Ośrodkowi Konstrukcyjno-Badawczemu Przemysłu Motoryzacyjnego w W. o zapłatę odprawy pośmiertnej na skutek rewizji pozwanego Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi w Warszawie z dnia 18 maja 1972 r. oraz przedstawienia przez Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnienia prawnego, przejąwszy sprawę do rozpoznania,zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo i wniosek pozwanego Przedsiębiorstwa o zwrot kosztów procesu.Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się zasądzenia od strony pozwanej kwoty 24.300 zł z tytułu odprawy pośmiertnej.Sąd Powiatowy ustalił, że powódka była żoną Zdzisława K. Małżeństwo to zostało rozwiązane przez rozwód i na rzecz powódki zasądzono alimenty po 1.200 zł miesięcznie. Zdzisław K. zmarł w dniu 5.IV.1967 r. Jego druga żona otrzymała od zakładu pracy w całości należność z tytułu odprawy pośmiertnej. Powódka dochodzi wspomnianej odprawy na tej podstawie, że do chwili śmierci Zdzisława K. pozostawała na jego utrzymaniu.Sąd Powiatowy zasądził na rzecz powódki 22.349,50 zł. Zdaniem Sądu Powiatowego powódce przysługują uprawnienia przewidziane w art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z 1928 r., ponieważ do końca życia byłego męża pozostawała na jego utrzymaniu.Pozwane Przedsiębiorstwo zaskarżyło ten wyrok, zarzucając, że Sąd Powiatowy bezpodstawnie potraktował powódkę jako członka rodziny, mimo że na skutek rozwiązania małżeństwa powódki ze Zdzisławem K. przez rozwód powódka przestała być członkiem rodziny, nie przysługują więc jej uprawnienia do odprawy pośmiertnej przewidziane w art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych.Przy rozpoznawaniu sprawy Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości, czy rozwiedzionemu małżonkowi przysługuje odprawa pośmiertna przewidziana w art. 42 rozporządzenia Prezydenta RP o umowie o pracę pracowników umysłowych oraz w art. 74 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego, a w razie udzielenia odpowiedzi pozytywnej - w jaki sposób należy określić udział rozwiedzionego małżonka w odprawie pośmiertnej, gdy oprócz niego do odprawy uprawnione są również inne osoby, a wreszcie czy zakład pracy jest legitymowany biernie w procesie o zapłatę odprawy pośmiertnej, gdy wypłacił ją już innej współuprawnionej osobie.Sąd Wojewódzki przedstawił powyższe zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.), zważył, co następuje:Zgodnie z art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z 1928 r. oraz art. 74 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego prawo do odprawy pośmiertnej przysługuje tym członkom rodziny zmarłego pracownika, którzy mieli ustawowe prawo do utrzymania oraz byli przez niego utrzymywani. W ten sposób uprawnienia do odprawy pośmiertnej po zmarłym pracowniku zależą od jednoczesnego spełnienia trzech przesłanek:1) od stwierdzenia, że pozostałe po zmarłym pracowniku osoby mają charakter członków rodziny,2) od ustalenia, że przysługiwało im ustawowe prawo utrzymania przez zmarłego pracownika, a wreszcie3) od spełnienia przesłanki przewidzianej w cytowanym art. 42 rozporządzenia i art. 74 u.z.p. dla przemysłu metalowego w postaci utrzymywania członków rodziny przez zmarłego pracownika.Według prawidłowych i nie kwestionowanych przez strony ustaleń Sądu Powiatowego, powódka była utrzymywana przez zmarłego pracownika, gdyż pokrywała swe potrzeby z alimentów zasądzonych w wyroku orzekającym rozwód od byłego męża po 1.200 zł miesięcznie. Powódce przysługiwało również ustawowe prawo do tego utrzymania wynikające z art. 60 k.r.o. Istota zagadnienia sprowadza się natomiast do rozważenia, czy powódka była członkiem rodziny zmarłego pracownika, czyli jej byłego męża, w rozumieniu wyżej wymienionych przepisów.Obowiązujące przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z 1928 r., przepisy rozporządzenia o umowie o pracę robotników z 1928 r. i cytowanego zbiorowego układu pracy nie określają bliżej pojęcia rodziny. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, wykształconego jeszcze pod rządem uprzednio obowiązującego prawa rodzinnego, po orzeczeniu rozwodu nie ma już stosunku rodzinnego między byłymi małżonkami. Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 2.VII.1955 r. I CO 27/55 (OSN 1956, poz. 33) stwierdził, że po rozwodzie przestaje istnieć więź rodzinna między małżonkami. Cytowane orzeczenie zachowało aktualność pod rządem obecnych przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdyż treść omawianych unormowań jest analogiczna. Takie stanowisko wyrażono też w piśmiennictwie pod rządem obecnego kodeksu (por. np. J. Gwiazdomorski: Alimentacyjny obowiązek między małżonkami, 1970, str. 29). Wskutek rozwiązania małżeństwa przez rozwód ustaje zatem więź rodzinna między małżonkami, którzy od orzeczenia rozwodu nie są już rodziną w rozumieniu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.Przepisy art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych i art. 74 cyt. układu zbiorowego pracy, posługując się pojęciem rodziny, nie określają bliżej tego pojęcia, wobec czego przy ich wykładni należy stosować kryteria wykształcone w tym względzie przez przepisy prawa rodzinnego obowiązującego w dacie śmierci pracownika. Zasada ta znalazła wyraz w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 24.VIII.1965 r. I PR 330/65 r. (OSNCP 1966, poz. 96). W chwili śmierci Zdzisława K. obowiązywały przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przeto kryteria tego kodeksu są właściwe do oceny, czy rozwiedzeni małżonkowie zachowali przymiot członków rodziny. Jak wyżej wykazano, więź rodzinna między małżonkami ustaje z chwilą rozwodu, rozwiedziony więc małżonek nie zachowuje przymiotu członka rodziny w rozumieniu art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych oraz art. 74 cyt. układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego.Jakkolwiek po orzeczeniu rozwodu ustaje więź rodzinna, to jednak z tytułu istniejącego uprzednio małżeństwa przysługuje rozwiedzionemu małżonkowi szereg uprawnień unormowanych w szczególnych przepisach. Do takich uprawnień należy np. prawo rozwiedzionej żony do zachowania nazwiska męża (art. 59 k.r.o.), prawo małżonka do żądania od drugiego rozwiedzionego małżonka dostarczania środków utrzymania w granicach przewidzianych w art. 60 k.r.o. oraz prawo rozwiedzionego małżonka do renty rodzinnej z ubezpieczenia społecznego przewidzianej w art. 33 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6).Natomiast rozwiedzionemu małżonkowi nie przysługuje prawo do odprawy pośmiertnej, ponieważ uprawnienia takiego - o charakterze szczególnym - nie przewiduje żaden z obowiązujących przepisów prawnych. Prawidłowa więc wykładnia art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z 1928 r. oraz art. 74 u.z.p. dla przemysłu metalowego prowadzi do wniosku, że rozwiedzionemu małżonkowi, choćby do chwili śmierci swego byłego współmałżonka pozostawał na jego utrzymaniu, nie przysługuje prawo do odprawy pośmiertnej po nim. Z chwilą bowiem orzeczenia rozwodu były małżonek przestaje być członkiem rodziny zmarłego, a od istnienia tej przesłanki obowiązujące przepisy uzależniają uprawnienia do omawianej odprawy, brak jest zaś szczególnej normy, która by przyznawała w takiej sytuacji prawo do wspomnianej odprawy.Z tych przeto względów pogląd przeciwny (por. S. Garlicki: Odprawa pośmiertna, NP 1956, nr 3, str. 55) jest nieuzasadniony, ponieważ wynika z pominięcia stwierdzenia, że rozwiedziony małżonek, nawet pozostający na utrzymaniu byłego współmałżonka, nie należy do jego rodziny w rozumieniu art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych. Natomiast trafne jest wyjaśnienie b. Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej z dnia 31.X.1952 r., że w razie orzeczenia rozwodu wdowie nie przysługuje prawo do odprawy pośmiertnej (J. Zieliński: Prawo pracy, t. I, str. 119, wyd. z 1969 r.).Z podanych przyczyn błędnie Sąd Powiatowy uznał, że powódce, jako byłej żonie Zdzisława K., przysługuje po nim prawo do odprawy pośmiertnej tylko dlatego, że pozostawała do chwili jego śmierci na jego utrzymaniu. Zaskarżony więc wyrok został wydany z naruszeniem cytowanego art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z 1928 r. oraz art. 74 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego i w związku z tym podlega zmianie przez oddalenie powództwa w całości (art. 390 § 1 k.p.c.). Ubocznie trzeba zaznaczyć, że sytuacja majątkowa powódki nie uległa pogorszeniu na skutek śmierci rozwiedzionego z nią Zdzisława K., ponieważ na podstawie wyroku rozwodowego wypłacano powódce miesięcznie po 1.200 zł, natomiast - jak wynika z odcinka renty Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - renta rodzinna, którą powódka otrzymuje po zmarłym z funduszów ubezpieczenia społecznego, wynosi miesięcznie 2.820 zł.Ze względu na sytuację majątkową powódki jako rencistki oraz jej subiektywne przeświadczenie o słuszności dochodzonego roszczenia Sąd Najwyższy z mocy art. 102 k.p.c. oddalił wniosek pozwanego Przedsiębiorstwa o przyznanie mu od powódki zwrotu kosztów procesu, biorąc pod uwagę, że Przedsiębiorstwo to korzysta ze stałej obsługi prawnej i nie poniosło odrębnych nakładów na prowadzenie procesu.