II CO 16/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski. Sędziowie: F. Błahuta, Z. Warman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowego "Klucz Państwowych Gospodarstw Rolnych" w W. przeciwko Janowi K. o 1.512,82 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 11 grudnia 1959 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy pod pojęciem "jednostek państwowych" użytym w art. 1 ustawy z 6.VI.1958 r. o ściąganiu należności z tytułu najmu lokali (Dz. U. Nr 35, poz. 156) rozumieć należy również przedsiębiorstwa państwowe, czy tylko jednostki budżetowe?"udzielił następującej odpowiedzi:"Przedsiębiorstwa państwowe są »jednostkami państwowymi« w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali (Dz. U. Nr 35, poz. 156)."Uzasadnienie faktycznePrzedsiębiorstwo Państwowe "Klucz Państwowych Gospodarstw Rolnych" w W. wniosło w dniu 14 listopada 1958 r. do Sądu Powiatowego dla m. Wrocławia pozew przeciwko Janowi K., domagając się zasądzenia od pozwanego kwoty 1.512,82 zł z odsetkami i kosztami tytułem zaległego czynszu za zajmowany przezeń lokal mieszkalny i pomieszczenia gospodarcze w budynku przekazanym powodowi w 1956 r. w zarząd i użytkowanie.Sąd Powiatowy dla m. Wrocławia postanowieniem z dnia 28 listopada 1958 r. pozew odrzucił, uznając, że w sprawie zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej, albowiem w myśl art. 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali dochodzone roszczenie podlega przymusowemu ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej.W związku z zaskarżeniem tego postanowienia przez stronę powodową, której zdaniem przepisy art. 1 cytowanej ustawy nie dotyczą przedsiębiorstw państwowych, Sąd Wojewódzki we Wrocławiu przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wskazane pytanie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając to zagadnienie w trybie art. 388 k.p.c., zważył, co następuje:W myśl art. 8 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. przedsiębiorstwa państwowe wchodzą w skład mienia ogólnonarodowego. Również w świetle przepisów dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) nie może ulegać wątpliwości, że przedsiębiorstwa te, stanowiące podstawowe jednostki organizacyjne gospodarki planowej, są zarazem jednostkami państwowymi w odróżnieniu od innych jednostek gospodarki uspołecznionej. Wskazuje na to zarówno tryb utworzenia przedsiębiorstwa, jego podporządkowanie i struktura organizacyjna, jak i przede wszystkim przydzielenie niezbędnych środków materialnych, tworzących fundusz statutowy przedsiębiorstwa, z ogólnego funduszu własności państwowej (art. 1, 4-10 i in. dekretu). Tego rodzaju charakter i istotę przedsiębiorstwa państwowego podkreślają również przepisy, które nadając mu konieczną samodzielność, wyodrębniają je od Skarbu Państwa przez ustanowienie osobowości prawnej, stosowanie zasad rozrachunku gospodarczego oraz rozgraniczenie odpowiedzialności za zobowiązania własne i tegoż Skarbu (art. 2, 3 i 12 dekretu).Takie wyodrębnienie przedsiębiorstw państwowych i szczególne ich zadania w dziedzinie gospodarki bynajmniej nie pozbawiają ich charakteru państwowych jednostek organizacyjnych. Wskazuje na to np. art. 3 dekretu z dnia 5 sierpnia 1949 r. o państwowym arbitrażu gospodarczym (Dz. U. z 1960 r. Nr 9, poz. 58), jednolite traktowanie przedsiębiorstw państwowych z urzędami oraz innymi zakładami i instytucjami państwowymi przez ustawę z dnia 28 grudnia 1957 r. o dostawach, robotach i usługach na rzecz jednostek państwowych (Dz. U. z 1958 r. Nr 3, poz. 7), tudzież przez ustawę z dnia 1 lipca 1958 r. o rozliczeniach pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 44, poz. 215), a także przez art. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 17, poz. 70). Istotne znaczenie z omawianego punktu widzenia mają zwłaszcza przepisy ustawy z dnia 1 lipca 1958 r. o prawie budżetowym (Dz. U. Nr 45, poz. 221), rozróżniające wśród państwowych jednostek organizacyjnych trzy ich zasadnicze grupy: jednostki budżetowe, zakłady budżetowe oraz przedsiębiorstwa państwowe (art. 10-12).W związku z uzasadnieniem postawionego pytania prawnego należy zwrócić uwagę, iż w przyjętej powszechnie terminologii, używanej również w aktach ustawodawczych, pojęcie "jednostki państwowej" nie pokrywa się bynajmniej z zakresem szerszego pojęcia: "jednostki gospodarki uspołecznionej". Organy administracji państwowej ("urzędy") i inne jednostki budżetowe, jak również wszelkie instytucje, zakłady i przedsiębiorstwa oraz banki państwowe są niewątpliwie jednostkami gospodarki uspołecznionej. Stanowią one grupę państwowych jednostek wśród ogółu jednostek gospodarki uspołecznionej, ale do tych ostatnich zalicza się również spółki, w których kapitale zakładowym udział funduszów państwowych wynosi co najmniej połowę, oraz wszelkie organizacje spółdzielcze; pamiętać przy tym należy, że w wielu dziedzinach gospodarki przepisy dotyczące jednostek gospodarki uspołecznionej odnoszą się również do organizacji politycznych, zawodowych i społecznych.Postawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytanie prawne mogło być również wywołane wątpliwościami, czy tego rodzaju jednostce państwowej jak przedsiębiorstwu państwowemu może w ogóle przysługiwać uprawnienie do ściągania należności w trybie egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych.W tym przedmiocie z jednej strony podkreślić należy, że w aktualnych warunkach ustrojowych i gospodarczych również przedsiębiorstwom państwowym może być powierzone sprawowanie w pewnym zakresie administracji państwowej. Zwraca na to uwagę art. 2 § 2 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 1960 r. Nr 30, poz. 168).Jeśli chodzi o tryb egzekucji administracyjnej, to art. 37 ust. 2 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz. U. Nr 49, poz. 452) przewidywał możność ściągania w tym trybie także należności podmiotów gospodarki uspołecznionej.Z drugiej zaś strony znowelizowany art. 1 ust. 3 dekretu z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych (Dz. U. z 1958 r. Nr 11, poz. 38) udzielił Radzie Ministrów upoważnienia do poruczania przymusowego ściągania świadczeń pieniężnych, podlegających egzekucji administracyjnej, wierzycielom tych świadczeń nawet nie będącym "urzędami".Również niektóre przepisy szczególne uprawniają do ściągania w trybie egzekucji administracyjnej świadczeń nawet o charakterze cywilnoprawnym (np. należności banków państwowych).Tak więc zarówno sama możność ściągania należności różnego typu w trybie egzekucji administracyjnej (por. art. 1 i 27 dekretu z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych - Dz. U. Nr 21, poz. 84), jak i prowadzenie tej egzekucji nie tylko przez właściwe organy administracji finansowej (art. 2 tego dekretu) były znane naszemu ustawodawstwu jeszcze przed uchwaleniem ustawy z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali (Dz. U. Nr 35, poz. 156).Jak to wynika z uzasadnienia rządowego projektu tej ustawy (druk sejmowy Nr 142) oraz ze sprawozdania komisji na 24 posiedzeniu Sejmu PRL w dniu 6 czerwca 1958 r. - celem tej ustawy, zmierzającym do pokonania przeszkód utrudniających prawidłową konserwację i eksploatację budynków, było zahamowanie dalszego wzrostu znacznych zaległości z tytułu czynszu oraz szybkie ściągnięcie należności już zaległych. W postępowaniu bowiem egzekucyjno-administracyjnym dłużnik opieszały albo podnoszący roszczenia wzajemne pozbawione słuszności nie ma możności nieuzasadnionego odwlekania zapłaty, co nie przekreśla jednak jego prawa do obrony w drodze procesu sądowego przed nieuzasadnionym roszczeniem o czynsz.Uzasadnienie projektu ustawy, informując o zaległościach czynszowych, wskazuje, że są to "należności Państwa z tytułu najmu za lokale zajmowane w budynkach pozostających w zarządzie organów gospodarki mieszkaniowej prezydiów rad narodowych", a także "podległych radom narodowym przedsiębiorstw sprawujących zarząd budynków". Wskazuje więc to niewątpliwie, iż nie było zamiarem ustawodawcy wprowadzenie rozróżnienia, jaka jednostka państwowa sprawuje zarząd budynku. Należy mieć także na uwadze, że w chwili uchwalenia omawianej ustawy obowiązywał jeszcze art. 21 dekretu z dnia 28 lipca 1948 r. o najmie lokali (Dz. U. z 1958 r. Nr 50, poz. 243), w myśl którego nieruchomościami mieszkalnymi, stanowiącymi własność Państwa lub przekazanymi w zarząd władzom państwowym, z reguły administrowały utworzone w tym celu przedsiębiorstwa państwowe. Również i obecnie art. 66 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. - Prawo lokalowe (Dz. U. Nr 10, poz. 59) bynajmniej nie wyłącza tego, by sprawujące zarząd budynków mieszkalnych właściwe organy prezydiów rad narodowych powierzały techniczną stronę wykonywania administracji tymi budynkami powołanym w tym celu terenowym przedsiębiorstwom państwowym.Z tego fragmentu motywów, jakimi kierował się ustawodawca, zdaje się wynikać, że uprawnienie do ściągania należności z tytułu najmu lokali w trybie egzekucji administracyjnej, przyznane także innym jednostkom państwowym poza organami prezydiów rad narodowych, przysługuje przede wszystkim tym przedsiębiorstwom państwowym, które powołane zostały właśnie w celu sprawowania zarządu budynków. Jednakże zasada interpretacyjna lege non distinguente nec nostrum est distinguere nakazuje przyjąć, że uprawnienie to przysługuje również państwowym przedsiębiorstwom, mającym realizować odmienne rozliczne zadania w innych gałęziach gospodarki planowej, jeżeli został im powierzony zarząd budynków, w których znajdują się będące przedmiotem najmu lokale, jeżeli oczywiście nie chodzi o należności z tytułu najmu przypadające od jednostek gospodarki uspołecznionej.Również zatem i państwowe gospodarstwa rolne korzystają z trybu egzekucji administracyjnej należności przypadających z tytułu najmu lokali w budynkach, nad którymi powierzony im został zarząd. W braku bowiem szczególnego i wyraźnego zastrzeżenia, nie ma wpływu na te uprawnienia wprowadzone przez art. 1 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. wyłączenie spod przepisów prawa lokalowego lokali w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych i leśnych zajmowanych przez osoby nie zatrudnione w resorcie rolnictwa lub leśnictwa i przemysłu drzewnego.Ściąganie należności Państwa z tytułu najmu lokali, o jakich mowa w art. 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1958 r., następuje w trybie egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych w sposób określony przez dekret z dnia 28 stycznia 1947 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 84 z późniejszymi zmianami) oraz przepisy wydane na podstawie tego dekretu, przy czym wierzyciele tych należności są uprawnieni do samodzielnego prowadzenia egzekucji w drodze zajęcia wynagrodzenia za pracę na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1958 r. w sprawie poruczenia wierzycielom prowadzenia egzekucji administracyjnej należności z tytułu najmu lokali przez zajęcie wynagrodzenia za pracę (Dz. U. Nr 33, poz. 158). W inny sposób, dopuszczalny dla trybu egzekucji administracyjnej, egzekucja może być obecnie prowadzona jedynie przez organy finansowe prezydiów właściwych rad narodowych.Z tych zasad na postawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi pozytywnej.