III CZP 99/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: T. Bukowski, S. Dmowski, W. Patulski, J. Suchecki, A. Wielgus (sprawozdawca), M. Zakrzewska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Sztejn, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 listopada 1988 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy dopuszczalne jest nabycie przez przedsiębiorstwo państwowe w drodze umowy sprzedaży lokalu mieszkalnego z przeznaczeniem na mieszkanie zakładowe - od osoby fizycznej, która nabyła ten lokal od Skarbu Państwa wraz z udziałem w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Przedsiębiorstwo państwowe może nabyć od osoby fizycznej w drodze umowy zawartej na zasadach prawa cywilnego lokal mieszkalny wraz z udziałem w użytkowaniu wieczystym nieruchomości związanym z tym lokalem, z przeznaczeniem go na mieszkanie zakładowe. Uzasadnienie faktyczneI. Jak wynika z uzasadnienia wniosku, zgłoszonego w trybie art. 18 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym, wyjaśnienia wymagają zagadnienia dotyczące możliwości nabywania przez państwowe osoby prawne od osób fizycznych lokali wraz z udziałem w użytkowaniu wieczystym oraz skutków prawnych wynikających z takiej czynności prawnej, w związku z ograniczeniem podmiotów, na rzecz których prawo użytkowania wieczystego może być ustanowione.Osoba fizyczna, która nabyła od Państwa lokal mieszkalny staje się jego właścicielem i przysługuje jej udział w użytkowaniu wieczystym nieruchomości związany z własnością lokalu (art. 235 § 2 w zw. z art. 136 § 1 k.c.). Zarówno art. 140 k.c., jak i art. 233 k.c., zbliżone w swej treści co do określenia przysługujących uprawnień z tytułu własności i użytkowania wieczystego, przewidują dwa podstawowe uprawnienia, tj. uprawnienie do korzystania z nabytego mienia oraz uprawnienie do rozporządzania nim. Prawo rozporządzania obejmuje przede wszystkim uprawnienie do przenoszenia tego prawa na inną osobę (fizyczną lub prawną) bądź to w drodze czynności prawnej, bądź też przez rozporządzenie nim w testamencie - jako prawa zbywalnego i dziedzicznego. Nie może być zatem wątpliwości co do tego, że właściciel lokalu mieszkalnego nabytego od Państwa może nim dobrowolnie rozporządzać i w uprawnieniu tym mieści się także możliwość przeniesienia własności lokalu wraz z wiążącym się z nim udziałem wieczystego użytkowania nieruchomości w drodze umowy cywilnoprawnej. Zbycie lokalu mieszkalnego jednak może nastąpić wraz ze zbyciem udziału w wieczystym użytkowaniu nieruchomości, ponieważ prawo własności lokalu dzieli los prawny użytkowania wieczystego.II. Według stanu prawnego obowiązującego do dnia 31 stycznia 1989 r. stosowana była zasada jedności mienia ogólnonarodowego wyrażająca się tym, że własność ta przysługiwała niepodzielnie Państwu, do którego należały również przedmioty przydzielone wyodrębnionym jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną. Wykonywały one - w granicach swej zdolności prawnej - uprawnienia płynące z własności państwoej i mogły operatywnie zarządzać przydzielonym mu mieniem. Jednakże ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 3, poz. 11) nadała przepisowi art. 128 k.c. takie brzmienie, według którego "własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje Skarbowi Państwa albo innym państwowym osobom prawnym". Oznacza to, że taka osoba prawna może we własnym imieniu władać i rozporządzać będącym w jej dyspozycji mieniem. Daje to państwowej osobie prawnej uprawnienie nabywania w drodze czynności cywilnoprawnych mienia nie stanowiącego własności państwowej.Problematyka nabywania nieruchomości na własność Państwa na cele zabudowy uregulowana została ustawą z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74), która w art. 8 ust. 1 dopuszcza nabycie przez organy administracji państwowej i inne państwowe jednostki organizacyjne oraz jednostki gospodarki uspołecznionej nieruchomości nie stanowiących własności państwowej w drodze umowy zawieranej na zasadach ogólnych, co oznacza, że nabywanie takich nieruchomości może nastąpić w drodze umów stosowanych w powszechnym obrocie, tj. umowy sprzedaży, darowizny, a także zamiany. Takie stanowisko znalazło wyraz w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwała składu 7 sędziów z dnia 7 listopada 1980 r. III CZP 2/80, OSNCP 1981, z. 4, poz. 47; uchwała z dnia 1 grudnia 1987 r. III CZP 73/87; uchwała z dnia 24 czerwca 1988 r. III CZP 44/88).III. Obowiązująca od dnia 1 sierpnia 1985 r. ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74) zmodyfikowała regulację prawną wieczystego użytkowania zwłaszcza co do kręgu podmiotów, na rzecz których można ustanowić to prawo, ale nadal pozostawia nie unormowane, spotykane w praktyce zagadnienie możliwości zbycia przez osobę fizyczną użytkowania wieczystego przedsiębiorstwu państwowemu lub innej państwowej osobie prawnej i skutków prawnych tego zdarzenia.Jeżeli chodzi o podmioty użytkowania wieczystego, to zasadą jest, że może być ono ustanowione na rzecz osób fizycznych oraz spółdzielni budownictwa mieszkaniowego. Innym osobom prawnym tereny państwowe mogą być oddawane w wieczyste użytkowanie tylko wtedy, gdy przepis szczególny na to pozwala. Zarówno w praktyce orzeczniczej, jak i w nauce przedmiotu jednolity jest pogląd co do tego, że ustanowienie prawa wieczystego użytkowania nie może nastąpić na rzecz państwowej osoby prawnej. Zarówno Państwu, jak i państwowej osobie prawnej, której przysługuje własność mienia państwowego, nie może przysługiwać użytkowanie wieczyste na własnej nieruchomości. Jednakże w praktyce znane są przypadki uzyskiwania przez państwową osobę prawną użytkowania wieczystego poprzez dziedziczenie albo w związku z orzeczeniem przepadku mienia na rzecz Skarbu Państwa, kiedy prawo to przechodzi w całości na Państwo albo na jego rzecz przechodzi prawo do udziału w użytkowaniu wieczystym. Ponieważ konstrukcja jurydyczna wieczystego użytkowania, w rozumieniu art. 233 k.c., polega na tym, że użytkownikowi wieczystemu przysługuje swoiste prawo do nieruchomości, które nadal stanowi przedmiot wyłącznej własności Państwa, i nie jest możliwe, ażeby w jednym ręku zjednoczone były atrybuty właściciela i uprawnienia wieczystego użytkowania, dlatego należy przyjąć, że z momentem przejścia prawa użytkowania wieczystego na rzecz Państwa lub innej państwowej osoby prawnej prawo to wygasa. Dochodzi bowiem wówczas do konfuzji własności gruntu państwowego z ustanowionym na nim - na rzecz zbywcy - użytkowaniem wieczystym. Potwierdzenia takiego poglądu można poszukiwać w unormowaniu dotyczącym wywłaszczenia użytkowania wieczystego (art. 30 ust. 4 ustawy o gospodarce gruntami), kiedy to po wywłaszczeniu nieruchomości bądź użytkowania wieczystego prawo to wygasa. Artykuł 38 ust. 2 ustawy o gospodarce gruntami normuje zagadnienie uzyskiwania przez państwowe jednostki organizacyjne prawa zarządu w stosunku do gruntów państwowych. Jednostki te uzyskują zarząd nad podstawie decyzji organu administracji państwowej albo na podstawie umowy o przekazaniu nieruchomości zawartej między państwowymi jednostkami administracyjnymi lub na podstawie umowy o nabyciu nieruchomości. Ta ostatnia forma uzyskania zarządu występuje w rozważanym przypadku. Państwowa osoba prawna po nabyciu nieruchomości w drodze umowy cywilnoprawnej wobec obecnego unormowania zawartego w art. 128 k.c. staje się jej właścicielem i uzyskuje - z mocy tej umowy - zarząd w stosunku do nabytej nieruchomości. Wówczas zbędne jest wydawanie decyzji o ustanowieniu zarządu.IV. Przedsiębiorstwo państwowe gospodaruje wydzielonym mu mieniem oraz mieniem nabytym i wykonuje wszelkie uprawnienia w stosunku do tego mienia (art. 42 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 35, poz. 201). Organy przedsiębiorstwa samodzielnie podejmują decyzje oraz organizują działalność we wszystkich sprawach przedsiębiorstwa. Samodzielność ta ograniczona jest jedynie dwoma warunkami, zgodności działań i decyzji z przepisami prawa oraz wykonaniem zadań przedsiębiorstwa (art. 4 ust. 1 ustawy). Przedsiębiorstwa państwowe dysponują środkami finansowymi przeznaczonymi na fundusz mieszkaniowy, w ramach którego mogą dokonywać kupna mieszkań zakładowych i ocena celowości wydatkowania tych środków w aspekcie obu przesłanek, zawartych w art. 4 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, należy do organów danego przedsiębiorstwa, które, uwzględniając potrzeby mieszkaniowe swojej załogi oraz obsadę kadrową, mogą uznać, że nabycie lokalu mieszkalnego jest celowe z uwagi na zadania przedsiębiorstwa.Po jego nabyciu lokal taki staje się mieszkaniem zakładowym, ponieważ zakupiony został przez zakład pracy z zakładowych środków finansowych z przeznaczeniem na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych swoich pracowników lub osób świadczących pracę na rzecz tego zakładu i pozostaje w dyspozycji zakładu (art. 55 prawa lokalowego - jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165).W wyniku powyższych rozważań udzielono na pytanie prawne Ministra Sprawiedliwości odpowiedzi jak w sentencji uchwały.