III CZP 2/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: R. Czarnecki, S. Dmowski, J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz, J. Majorowicz, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 1979 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania prawne:"I. Czy państwowe osoby prawne, nie będące Skarbem Państwa (w szczególności - przedsiębiorstwa państwowe), są uprawnione do nabywania nieruchomości stanowiących własność osób fizycznych w drodze czynności prawnych prawa cywilnego?II. Czy art. 58 ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140) wyklucza możliwość odpłatnego nabywania nieruchomości rolnych przez jednostki uspołecznionej gospodarki rolnej od osób fizycznych w drodze umów zawieranych w formie aktu notarialnego na zasadach ogólnych kodeksu cywilnego, w szczególności w drodze umów sprzedaży (bez zachowania warunków, określonych w art. 53-56 powołanej ustawy)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następujące zasady prawne:I. Przedsiębiorstwo państwowe lub inna państwowa osoba prawna może w ramach sprawowanego zarządu częścią mienia ogólnonarodowego (art. 128 § 2 k.c.) nabyć - działając we własnym imieniu - na własność państwową nieruchomość w drodze czynności prawnej, określonej przepisami kodeksu cywilnego, chyba że co innego wynika z unormowań szczególnych.II. Przepisy art. 58 w związku z art. 53-56 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) nie wyłączają dopuszczalności nabycia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej nieruchomości lub części nieruchomości wchodzącej w skład indywidualnego gospodarstwa rolnego w drodze umowy sporządzonej w formie aktu notarialnego i na ogólnych zasadach w obrocie nieruchomości przewidzianych w kodeksie cywilnym.Uzasadnienie faktyczneI. Jak wynika z uzasadnienia wniosku zgłoszonego w trybie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy o Sądzie Najwyższym, celem pierwszego pytania prawnego jest wyjaśnienie wątpliwości, jakie nasunęły się w praktyce notarialnej w związku z treścią wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 1978 r. I CR 316/77, a zwłaszcza w związku z następującym fragmentem uzasadnienia tego wyroku: "Przydzielenie przedsiębiorstwu państwowemu nieruchomości, jako środka trwałego, następuje (...) w ramach jego funduszu statutowego z mienia państwowego i przedsiębiorstwo państwowe wykonuje w granicach swej zdolności prawnej względem przydzielonej części tego mienia określone uprawnienia (art. 128 § 2 k.c.). Skoro jednak przydzielone przedsiębiorstwu mienie państwowe (państwowa nieruchomość) pozostaje tylko w jego zarządzie, przedsiębiorstwo państwowe nie jest uprawnione ani do zbywania przydzielonego mu mienia państwowego, ani do nabywania - w drodze czynności prawnych prawa cywilnego (por. art. 155 i n. k.c.) - mienia nie stanowiącego własności państwowej, chyba że co innego wynika z przepisu szczególnego (por. np. art. 58 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140) co do prawa nabywania własności nieruchomości rolnych przez jednostki gospodarki uspołecznionej". Dopatrując się rozbieżności pomiędzy cytowanym poglądem a dotychczasową judykaturą Sądu Najwyższego i wobec tego, że pogląd ten odnosiłby się nie tylko do przedsiębiorstw państwowych, lecz także do innych państwowych osób prawnych zarządzających wyodrębnioną częścią mienia ogólnonarodowego, wniosek Ministra Sprawiedliwości zmierza do wyjaśnienia zagadnienia objętego pierwszym z przedstawionych pytań w odniesieniu do wszystkich osób prawnych nie będących Skarbem Państwa. Wniosek ten zakłada istnienie uzasadnionej podstawy do nabywania na własność państwową nieruchomości w obrocie międzysektorowym, regulowanym przepisami kodeksu cywilnego, sprowadzając istotę zagadnienia do określonego podmiotu państwowego, który powinien być stroną umowy.W art. 128 § 1 k.c. została wypowiedziana zasada jedności mienia ogólnonarodowego, wyrażająca się w tym, że socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu. Zasada ta odnosi się nie tylko do prawa własności, według bowiem art. 44 k.c. mienie ogólnonarodowe (państwowe) obejmuje zarówno własność, jak i inne prawa majątkowe. Z zasady tej wynika w sposób niewątpliwy, że własność przysługuje jednolicie i niepodzielnie Państwu również co do tych przedmiotów, które zostały przydzielone wyodrębnionym państwowym jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną.Z kolei w art. 128 § 2 k.c. została wypowiedziana zasada, że państwowe osoby prawne - w granicach swej zdolności prawnej - wykonywają w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej.Przepis art. 128 § 2 k.c. stanowiący, że państwowa osoba prawna wykonuje w imieniu własnym płynące z własności państwowej uprawnienia względem zarządzanej przez nią części mienia ogólnonarodowego, pozostaje w ścisłym związku z art. 34 k.c., według którego Skarb Państwa jest uważany w stosunkach cywilnoprawnych za podmiot praw i obowiązków, które dotyczą części mienia ogólnonarodowego nie będących pod zarządem innych państwowych osób prawnych. Z zestawienia tych dwóch przepisów należy wyprowadzić wniosek, że w stosunkach cywilnoprawnych dotyczących części mienia ogólnonarodowego będących pod zarządem innych niż Skarb Państwa państwowych osób prawnych za podmioty praw i obowiązków uważa się w stosunkach cywilnoprawnych te inne osoby prawne.Uprawnienia wynikające z własności, w tym także "uprawnienia płynące z własności państwowej", o których mowa w art. 128 § 2 k.c., określają przepisy art. 140 k.c. Obejmują one szeroko rozumiane prawo korzystania z rzeczy i rozporządzania rzeczą. Z kolei więc z zestawienia dwóch ostatnio wymienionych przepisów wypływa wniosek, że stroną czynności cywilnoprawnej dotyczącej części mienia ogólnonarodowego, zarządzanego przez państwową osobę prawną, jest ta osoba prawna. Obojętny jest przy tym rodzaj dokonywanej czynności prawnej, gdyż uprawnienia wynikające z własności państwowej odnoszą się do wszelkiego rodzaju czynności prawnych, w tym również do umów, które przedmiotem jest zobowiązanie do przeniesienia własności rzeczy oraz przeniesienie własności rzeczy. W szczególności państwowa osoba prawna jest stroną czynności prawnej, w której występuje jako nabywca rzeczy ze środków pieniężnych będących w jej dyspozycji w ramach sprawowanego zarządu wyodrębnioną częścią mienia ogólnonarodowego.Przechodząc po tych ogólnych rozważaniach do zagadnienia prawnego, objętego pierwszym pytaniem Ministra Sprawiedliwości, należy zauważyć, że przedmiotem dalszych rozważań będzie, zgodnie z treścią tego pytania, nabycie przez przedsiębiorstwo państwowe lub inną państwową osobę prawną własności nieruchomości od osoby fizycznej lub innego podmiotu gospodarki nie uspołecznionej. Obowiązujące prawo nie daje podstawy do stosowania odmiennych od wyżej przytoczonych ogólnych reguł, gdy chodzi o udział przedsiębiorstwa państwowego lub innej państwowej osoby prawnej w powszechnym obrocie cywilnoprawnym, udział związany z nabywaniem przez te osoby w drodze czynności cywilnoprawnych własności nieruchomości od osób fizycznych. Nie oznacza to oczywiście jakiejkolwiek dowolności ze strony tych podmiotów. Przeciwnie, w granicach obowiązującego porządku prawnego dokonanie przez przedsiębiorstwo państwowe lub inną państwową osobę prawną jakiejkolwiek czynności prawnej co do będącej w ich zarządzie wyodrębnionej części mienia ogólnonarodowego powinno zmierzać do prawidłowego wykonania postawionych przed tym przedsiębiorstwem lub tą osobą zdań oraz mieć uzasadnienie w celowości gospodarczej zamierzonego przedsięwzięcia.Przede wszystkim działanie przedsiębiorstwa lub innej państwowej osoby prawnej nie może przekraczać uprawnień wynikających z ustawy, statutu oraz szczególnej zdolności prawnej (art. 36 k.c.). Po drugie konkretna czynność prawna - stosownie do dyspozycji art. 141 k.c. - powinna zmierzać do jak najlepszego wykonania zadań, ze względu na które państwowej osobie prawnej został powierzony zarząd wydzielonych części mienia ogólnonarodowego. Po trzecie zamierzone przedsięwzięcie musi wynikać z planowej działalności gospodarczej, określonej obowiązującymi przepisami, w szczególności narodowym planem społeczno-gospodarczego rozwoju kraju, innymi planami gospodarczymi i wytycznymi właściwych organów zarządzających gospodarką narodową, ponadto mieścić się w granicach przydzielonych środków finansowych, których zużycie pozostaje pod kontrolą właściwych organów. Nieekonomicznemu zużyciu wydatkowanych środków finansowych zapobiega poza tym wspomniane w uzasadnieniu pytania prawnego wymaganie zgody Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska w wypadku, gdy uzgodniona przez strony cena jest wyższa od zasad szacunkowych ustawy wywłaszczeniowej. Po czwarte w wypadkach przewidzianych w przepisach szczególnych państwowa osoba prawna obowiązana jest uzyskać wymagane zezwolenie jednostki nadrzędnej na dokonanie określonej czynności prawnej (np. w myśl art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 - w wypadku umowy zamiany nieruchomości zawieranej w trybie tego przepisu przedsiębiorstwo państwowe obowiązane jest uzyskać zgodę właściwego organu administracji państwowej).W wyżej określonych granicach, jeżeli co innego nie wynika z unormowania szczególnego dotyczącego konkretnej państwowej osoby prawnej albo konkretnego rodzaju czynności prawnej, państwowe osoby prawne inne niż Skarb Państwa mogą być stroną umowy cywilnoprawnej, której przedmiotem jest nabycie od osoby fizycznej nieruchomości na własność państwową. Stanowisko to, wynikające z wymienionych wyżej przepisów kodeksu cywilnego oraz odpowiadające zasadzie samodzielności przedsiębiorstw państwowych i innych osób prawnych, znajduje potwierdzenie w przepisach szczególnych, wyrażających tę samą myśl legislacyjną.Tak więc stosownie do art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) ubiegający się o wywłaszczenie nieruchomości, tym zaś w myśl art. 2 ust. 2 tej ustawy może być także instytucja państwowa lub przedsiębiorstwo państwowe, obowiązany jest przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia zawrzeć z nim w formie prawem przepisanej umowę nabycia nieruchomości. Podobnie w myśl art. 58 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) jednostki gospodarki uspołecznionej, w tym także państwowe jednostki organizacyjne mające osobowość prawną (art. 33 § 1 k.c.), mogą w drodze określonej w tym artykule nabywać odpłatnie nieruchomości od rolników, a tym samym być stroną umowy przewidzianej w § 2 tego artykułu. Powyższe unormowania nie są wyjątkami od zasady, lecz potwierdzeniem zasady, trudno bowiem byłoby znaleźć racje prawne i społeczno-gospodarcze mogące przemawiać za tym, że np. przedsiębiorstwo państwowe może być stroną umowy przewidzianej w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., nie może zaś występować jako strona umowy, w której dochodzi do nabycia własności nieruchomości od osoby fizycznej w innych okolicznościach.W obowiązującym stanie prawnym nie ma podstawy prawnej od uzasadnienia poglądu, że w wypadku prawnie i ekonomicznie usprawiedliwionej potrzeby nabycia nieruchomości od osoby fizycznej lub osoby prawnej, nie będącej jednostką gospodarki uspołecznionej, w granicach zarządzania przez państwową osobę prawną inną niż Skarb Państwa częścią mienia ogólnonarodowego, stroną umowy nie może być ta osoba prawna, lecz właściwy organ administracji państwowej reprezentujący Skarb Państwa. W szczególności gdy chodzi o przedsiębiorstwa państwowe, podstawy takiej nie można się dopatrzyć w przepisach dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.: Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111). Artykuł 10 tego dekretu przewiduje zakaz zbywania przez przedsiębiorstwa państwowe nieruchomości na rzecz osób nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej, nie zawiera natomiast zakazu nabywania nieruchomości. Poza tym uprawnienie przedsiębiorstwa do działania we własnym imieniu przy wszelkiego rodzaju czynnościach prawnych wynika z art. 14, 16 i 17 tego dekretu.Dlatego też nie można podzielić zapatrywania wyrażonego w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 1978 r. sygn. I CR 316/77, że skoro przydzielone przedsiębiorstwu państwowemu mienie państwowe pozostaje tylko w jego zarządzie, to przedsiębiorstwo nie jest uprawnione do nabywania w drodze czynności prawnych prawa cywilnego mienia nie stanowiącego własności państwowej, takich bowiem czynności prawnych może dokonać tylko Skarb Państwa, chyba że co innego wynika z przepisu szczególnego. Należy dodać, że to zapatrywanie w dotychczasowej judykaturze Sądu Najwyższego jest odosobnione. Tak np. w orzeczeniu z dnia 14 czerwca 1963 r. I CR 336/63 (OSNCP 1964, poz. 223) Sąd Najwyższy, powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 16 października 1961 r. 1 CO 20/61 (OSN 1962 poz. 41), wskazał, że przedsiębiorstwu państwowemu przysługuje prawo wykonywania własności we własnym imieniu, a więc na zewnątrz, tzn. w stosunkach cywilnoprawnych z osobami trzecimi, prawo czynienia tak jak właściciel. Taki sam kierunek wykładni reprezentuje orzeczenie z dnia 15 kwietnia 1966 r. I CR 80/66 (OSNCP 1967, poz. 24) oraz uchwała z dnia 4 października 1979 r. III CZP 60/79 (OSNCP 1980, poz. 109).Stanowisko reprezentowane w judykaturze znajduje zastosowanie w powszechnej i jednolitej praktyce państwowych biur notarialnych, na którą powołano się w uzasadnieniu pytania prawnego Ministra Sprawiedliwości. W aktach notarialnych, których przedmiotem jest nabycie nieruchomości na własność państwową, jako strony umowy występują w imieniu własnym przedsiębiorstwa państwowe lub inne państwowe osoby prawne zarządzające wyodrębnioną częścią mienia ogólnonarodowego i realizujące przez nabycie nieruchomości zadania gospodarcze związane ze sprawowanym zarządem.Pomimo tego, że stroną umowy jest przedsiębiorstwo państwowe lub inna państwowa osoba prawna, właścicielem nabytej od osoby fizycznej nieruchomości nie staje się to przedsiębiorstwo lub ta inna osoba prawna, lecz - zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 128 § 1 k.c. - Państwo. W konsekwencji zgodnie z ustaloną judykaturą (por. w szczególności orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1963 r. I CR 336/63 - OSNCP 1964, poz. 223) wpis w dziale drugim księgi wieczystej obejmuje Państwo przy jednoczesnym oznaczeniu państwowej osoby prawnej, która w imieniu własnym wykonuje uprawnienia płynące z własności państwowej.II. Rozważania nad zagadnieniem przedstawionym w drugim pytaniu należy rozpocząć od analizy unormowań zawartych w art. 58 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Artykuł ten oraz pozostające w ścisłym z nim związku przepisy art. 53-57 ustawy określają drugą z przewidzianych w ustawie możliwości przechodzenia ziemi z gospodarstw indywidualnych do gospodarki uspołecznionej. Stanowią one, że jeżeli właściciel gospodarstwa rolnego nie spełnia warunków do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej na podstawie ustawy albo jeżeli nabył on wprawdzie prawo do emerytury lub renty, ale na podstawie innych przepisów, wchodzące w skład tego gospodarstwa nieruchomości mogą być na jego wniosek przejęte odpłatnie w całości lub w części przez Państwo (art. 53) albo odpłatnie zbyte jednostce gospodarki uspołecznionej (art. 58). W pierwszym wypadku przejęcie nieruchomości lub jej części następuje w formie decyzji naczelnika gminy, w drugim - w formie pisemnej umowy o przeniesienie własności zatwierdzonej decyzją naczelnika gminy. W obu wypadkach materialnoprawne przesłanki i warunki nabycia nieruchomości przez Państwo lub przez jednostkę gospodarki uspołecznionej są takie same, wypadki zaś te mogą wchodzić w rachubę w zasadzie wtedy, gdy nie może dojść do przekazania przez rolnika gospodarstwa rolnego jego następcy lub Państwu w zamian za emeryturę lub rentę inwalidzką.Przewidziany w art. 58 ustawy sposób zbycia przez właściciela gospodarstwa rolnego nieruchomości lub jej części (tak samo jak przewidziany w art. 53 sposób odpłatnego jej przejęcia przez Państwo) jest całkowicie uzależniony od woli właściciela gospodarstwa rolnego, który może, lecz nie musi skorzystać z tego sposobu wyzbycia się własności nieruchomości lub jej części. Można więc stanowczo stwierdzić, że przepisy art. 53-58 ustawy nie ograniczają właściciela gospodarstwa rolnego w rozporządzeniu gruntami wchodzącymi w skład tego gospodarstwa w drodze czynności prawnych przewidzianych w kodeksie cywilnym, chyba że ograniczenia obrotu ziemią wynikają z przepisów tego kodeksu oraz przepisów wydanych na jego podstawie. Tak więc wyżej wymienione przepisy ustawy nie mają jakiegokolwiek wpływu na prawne możliwości obrotu nieruchomościami rolnymi w sektorze nie uspołecznionym, w szczególności między osobami fizycznymi.Jednakże zbycie nieruchomości jednostce gospodarki uspołecznionej w trybie przewidzianym w art. 58 w związku z art. 53-56 ustawy jest, niezależnie od jego formy, poddane regułom częściowo odmiennym od obowiązujących w ogólnym obrocie cywilnoprawnym, w szczególności: a) należność za nieruchomość ustala się według cech określonych w przepisach o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych, z możliwością jednak ustalania w warunkach przewidzianych w art. 54 ust. 2, za zezwoleniem wojewody, ceny wyższej; b) wypłata należności następuje w zasadzie w ratach miesięcznych; c) nabycie odpłatne nieruchomości następuje w zasadzie w stanie wolnym od obciążeń z wyjątkami przewidzianymi w ustawie; d) możliwe jest, w wypadku zbycia wszystkich nieruchomości, zatrzymanie przez ich właściciela budynków jako odrębnego przedmiotu własności; e) w razie nieskorzystania przez właściciela gospodarstwa z ostatnio wymienionej możliwości przysługuje mu prawo bezpłatnego korzystania w niezbędnym rozmiarze z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich, a ponadto użytkowania określonej w ustawie działki gruntu.Właśnie ze względu na te unormowania, stwarzające zazwyczaj korzystniejsze warunki nabycia własności nieruchomości od stosowanych w ogólnym cywilnoprawnym obrocie nieruchomościami, wyłoniły się wątpliwości wyrażone w drugim pytaniu prawnym, sprowadzające się do tego, czy unormowania art. 58 ustawy wyłączają możliwość nabywania przez jednostki gospodarki uspołecznionej nieruchomości od indywidualnych właścicieli gospodarstw rolnych w formie umów notarialnych na ogólnych zasadach kodeksu cywilnego. W uzasadnieniu tego pytania wskazano trzy warianty rozwiązania objętego nim zagadnienia prawnego, przytaczając argumenty mogące przemawiać za każdym z nich, a także przeciw niemu. Są to następujące warianty:1. Przepisy art. 58 ustawy stwarzają możliwość nabywania przez jednostki gospodarki uspołecznionej nieruchomości rolnych na szczególnych zasadach i w szczególnym trybie przewidzianym w tym artykule, nie wyłączając jednak możliwości nabywania przez te jednostki nieruchomości od rolników na ogólnych zasadach unormowanych w kodeksie cywilnym.2. Nabywanie przez jednostki gospodarki uspołecznionej nieruchomości na zasadach i w trybie art. 58 ustawy ma charakter wyłączny, wyklucza zatem możliwość nabywania przez nie takich nieruchomości w drodze umów cywilnoprawnych na ogólnych zasadach prawa cywilnego.3. Unormowania art. 58 ustawy stanowią wyłączną drogę nabywania nieruchomości przez jednostki gospodarki uspołecznionej od właścicieli indywidualnych gospodarstw rolnych, ale tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki przewidziane w art. 53 ustawy, tzn. gdy ci właściciele nie spełniają warunków do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej na podstawie ustawy albo gdy wprawdzie je spełniają, jednakże prawo do emerytury lub renty nabyli również na podstawie innej ustawy. W pozostałych sytuacjach nabycie nieruchomości przez jednostki gospodarki uspołecznionej mogłoby nastąpić na podstawie umowy notarialnej i na ogólnych zasadach kodeksu cywilnego.Dla porządku można by dodać jeszcze czwarty wariant, według którego nabycie przez jednostkę gospodarki uspołecznionej nieruchomości od indywidualnego właściciela gospodarstwa rolnego w ogólnym cywilnoprawnym obrocie nie jest wprawdzie wyłączone, jednakże warunki umowy nie mogą odbiegać od przewidzianych w art. 53-56 ustawy.Na wstępie rozważań nad wykładnią art. 58 ustawy należy zauważyć, że jednostkami gospodarki uspołecznionej w rozumieniu tego przepisu są związane z rolnictwem państwowe osoby prawne wymienione w art. 33 § 1 k.c. z wyłączeniem Skarbu Państwa, do którego należy odnieść wprost unormowanie art. 53-57 ustawy, a także wymienione w art. 33 § 1 k.c. rolnicze organizacje społeczne mające osobowość prawną, w szczególności rolnicze spółdzielnie produkcyjne oraz spółdzielnie kółek rolniczych.Z całą pewnością można przyjąć, że możliwość nabywania przez takie jednostki gospodarki uspołecznionej nieruchomości wchodzących w skład indywidualnych gospodarstw rolnych na zasadach i w trybie art. 58 ustawy oraz wymienionych w tym artykule przepisów w niczym nie narusza dopuszczalności nabywania takich nieruchomości w wypadkach przewidzianych w innych przepisach szczególnych, ustawa nie zawiera bowiem unormowań które wyłączyłyby stosowanie tych szczególnych przepisów, i nie reguluje w sposób generalny zasad i trybu przechodzenia ziemi z indywidualnych gospodarstw rolnych do gospodarki uspołecznionej. Wśród przepisów szczególnych dotyczących nabywania na własność Państwa nieruchomości (w tym także nieruchomości rolnych) przez państwowe osoby prawne inne niż Skarb Państwa należy wymienić art. 6 w związku z art. 2 ust. 2 ustawy wywłaszczeniowej, według którego ubiegająca się o wywłaszczenie nieruchomości instytucja państwowa lub przedsiębiorstwo państwowe przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego obowiązana jest dążyć do nabycia tej nieruchomości w formie prawem przewidzianej, tj. w formie aktu notarialnego (art. 158 k.c.), na warunkach przewidzianych w tej ustawie.Gdy chodzi o społeczne osoby prawne gospodarki rolnej, można - kusząc się o wyczerpujące wyliczenia - wskazać takie przepisy, jak:- art. 957 i 982 k.p.c. przewidujące szczególne uprawnienia uspołecznionych osób prawnych, w tym zwłaszcza spółdzielni produkcyjnych i kółek rolniczych, do nabycia nieruchomości rolnej wystawionej na licytację publiczną;- art. 277 i 279 k.c. oraz art. 17 i 102 ust. 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, przewidujące możliwość nabycia przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną własności wniesionych przez członków wkładów gruntowych;- art. 1088 k.c., według którego w określonych w nim wypadkach przysługuje rolniczej spółdzielni produkcyjnej prawo pierwokupu wkładu gruntowego, wchodzącego w skład spadku będącego przedmiotem działu.Już te przykłady wskazują, że zasady i tryb przewidziane w art. 58 ustawy emerytalnej nie stanowią wyłącznej drogi nabywania nieruchomości rolnych przez jednostki gospodarki uspołecznionej.Wykładnia literalna art. 58 tej ustawy oraz związanych z nim art. 53-56 prowadzi do jednoznacznego wniosku, że przewidziana w nich możliwość nabywania przez jednostki gospodarki uspołecznionej wchodzących w skład indywidualnych gospodarstw rolnych nieruchomości lub ich części w drodze umowy zatwierdzonej przez naczelnika gminy odnosi się wyłącznie do takiej sytuacji, gdy właściciel gospodarstwa nie spełnia warunków do uzyskania emerytury lub renty na podstawie ustawy, albo gdy spełniając je nabył prawo do emerytury lub renty na podstawie innych przepisów. Ograniczenie stosowania art. 58 ustawy tylko do takiej sytuacji oznacza, że przepisy tego artykułu nie mają zastosowania wtedy, gdy właściciel gospodarstwa rolnego spełnia już warunki do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej, i to tylko na podstawie tej ustawy, z jakichkolwiek jednak względów nie korzysta z przysługującej mu możliwości przekazania gospodarstwa następcy lub Państwu i związanej z tym możliwości otrzymania emerytury lub renty, lecz nadal prowadzi gospodarstwo rolne, zachowując wszelkie uprawnienia wynikające z jego własności. Możliwość stosowania w ostatnio wymienionej sytuacji przepisów art. 58 ustawy w drodze analogii trudno byłoby przyjąć i uzasadnić. Analogia wchodziłaby w rachubę wtedy, gdyby co do tej sytuacji można było upatrywać luki w prawie. Tymczasem luki w unormowaniu tej sytuacji nie ma. Skoro bowiem przepisy art. 58 ustawy są szczególnymi i dotyczą sytuacji objętych hipotezą tymi przepisów, to do innych sytuacji, nimi nie normowanych, mają zastosowanie ogólne przepisy o obrocie, zamieszczone w kodeksie cywilnym.Stanowisko zaś, że wobec tego w sytuacji objętej hipotezą art. 58 ustawy i powołanych w nim przepisów zasady i tryb nabywania nieruchomości przez jednostki gospodarki uspołecznionej są jedyną możliwością nabycia przez nie własności nieruchomości, natomiast w innych sytuacjach nabycie nieruchomości może nastąpić na podstawie przepisów kodeksu cywilnego, prowadziłoby do trudnej do logicznego uzasadnienia dwoistości. Wątpliwe jest ponadto, czy takie stanowisko prowadziłoby w zastosowaniu praktycznym do wyniku zgodnego w każdym wypadku z interesami uspołecznionej gospodarki rolnej. Nie można bowiem tracić z pola widzenia tego, że omawiane przepisy w żadnym razie nie ograniczają właściciela gospodarstwa rolnego w rozporządzaniu przedmiotem jego własności. A zatem względy ekonomiczne i konkretne możliwości nabycia w danym okręgu gruntów rolnych będą, z punktu widzenia zbywcy, decydować o tym, czy wybierze on drogę przewidzianą w art. 53-58 ustawy, czy też ewentualnie korzystniejszą dla siebie drogę zbycia nieruchomości na rzecz podmiotu gospodarki nie uspołecznionej na podstawie umowy cywilnoprawnej i stosownie do przepisów kodeksu cywilnego. Można przewidywać, że w praktyce względy ekonomiczne sprawią, iż tryb przejmowania nieruchomości przez Państwo lub nabywanie ich przez jednostki gospodarki uspołecznionej, unormowany przepisami art. 53-58 ustawy, będzie mieć szerokie zastosowanie, nie można jednak wyłączyć takich sytuacji, w których nabycie nieruchomości rolnej lub jej części przez jednostkę gospodarki uspołecznionej według ogólnych zasad cywilnoprawnego obrotu okaże się jedynie realną możliwością zaspokojenia jej gospodarczo uzasadnionych potrzeb. Nie zawsze bowiem możliwe będzie zaspokojenie tych potrzeb w drodze ustawy wywłaszczeniowej lub ustawy o scalaniu i wymianie gruntów.Szczególnie wyraziście występuje to na przykładzie rolniczych spółdzielni produkcyjnych, których gospodarstwa składają się przede wszystkim z gruntów państwowych, przekazywanych do użytkowania, oraz z wkładów gruntowych, wnoszonych przez członków, ale także z gruntów nabywanych od rolników indywidualnych w warunkach przewidzianych w zasadach statutowych ustalonych przez CZRSP oraz w statutach, a także w rocznych i wieloletnich planach gospodarczo-finansowych opiniowanych przez wojewódzkie związki r.s.p., Bank Gospodarki Żywnościowej i naczelnika gminy.Wymaga sprawdzenia, czy przedstawione wyżej rozumowanie nie pozostaje w kolizji z celami ustawy z 1977 r., wyrażonymi zwłaszcza w jej preambule. Otóż słusznie podniesiono w piśmiennictwie, że omawiane unormowania są wyrazem realizacji polityki rolnej Państwa w zakresie maksymalnie uproszczonego przechodzenia ziemi z sektora indywidualnego do sektora uspołecznionego oraz że wymaganie zatwierdzenia umowy, przewidziane w art. 58 § 2 ustawy, przez naczelnika gminy jest wyrazem tendencji do rozszerzenia kontroli administracyjnej nad gospodarczą celowością nabywania ziemi od rolników indywidualnych przez jednostki gospodarki uspołecznionej. Jednakże, jak już wyżej zaznaczono, omawiana regulacja nie ma charakteru generalnego, lecz cząstkowy, dokonany przy okazji normowania zasad i trybu przejmowania gospodarstw rolnych za emeryturę lub rentę inwalidzką.Unormowania art. 53-58 ustawy mają istotny wpływ na praktykę jednostek gospodarki uspołecznionej przy nabywaniu nieruchomości wchodzących w skład indywidualnych gospodarstw rolnych, stanowią bowiem ograniczenie dyspozycyjności tych jednostek. Nie ulega wątpliwości, że powinny one w uwzględnieniu zasad należytego gospodarowania zarządzanym mieniem ogólnonarodowym, gdy chodzi o jednostki państwowe, bądź będących w ich dyspozycji mieniem społecznym, gdy chodzi o inne uspołecznione jednostki, wykorzystać istniejące możliwości nabycia potrzebnych im nieruchomości w drodze przewidzianej w tych przepisach lub innych przepisach przewidujących korzystniejsze od ogólnych warunki nabycia. Jak już jednak wyżej wykazano, nie zawsze będzie to możliwe. Dlatego też nie można co do zasady wyłączyć dopuszczalności nabywania nieruchomości rolnych przez jednostki gospodarki uspołecznionej od rolników indywidualnych w drodze ogólnego obrotu normowanego przepisami kodeksu cywilnego, przy uwzględnieniu dyspozycji art. 160 § 2 tego kodeksu.Wykorzystanie tej drogi nie jest jednak pozostawione dowolnemu uznaniu i ocenie jednostek gospodarki uspołecznionej, które zamierzają z niej skorzystać. Niezależnie od przepisów wewnętrznych oraz planów gospodarczo-finansowych, obowiązujących poszczególne jednostki, oraz od nadzoru sprawowanego przez jednostki nadrzędne nie można też pominąć funkcji koordynacyjnych naczelnika gminy, wynikających z przepisów art. 68 ustawy z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 26, poz. 139 z późn. zm.) i § 9 rozporządzenia z dnia 18 sierpnia 1978 r. w sprawie statusu naczelnika gminy (Dz. U. Nr 20, poz. 89).W wyniku powyższych rozważań należy na pytania prawne Ministra Sprawiedliwości udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.