II CR 138/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Wesely. Sędziowie: K. Piasecki (sprawozdawca), Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Julii M. o ubezwłasnowolnienie Juliana M. na skutek rewizji uczestnika Juliana M. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 29 listopada 1972 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Wojewódzki ubezwłasnowolnił częściowo Juliana M. z powodu zaburzeń psychicznych w postaci pijaństwa.W celu uzasadnienia tego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki przytoczył fakt, że Julian M. oddaje się od szeregu lat stopniowo pogłębiającemu się nałogowemu pijaństwu, co potwierdzają zeznania świadków. Na tle tego nałogu pożycie małżeńskie wnioskodawczyni z Julianem M. stopniowo rozkładało się i psuło, co jest zrozumiałe i zgodne z doświadczeniem. Przepijanie zarobków, zaciąganie pożyczek na kupno alkoholu, brutalne traktowanie małżonki, awanturowanie się w domu, zdrady małżeńskie, podejrzewanie małżonki o takie zdrady itp. - oto niektóre z typowych objawów zachowania się Juliana M. w życiu rodzinnym, potwierdzone zebranym w sprawie materiałem. Do tego należy dodać rujnowanie finansowe rodziny, zaniedbywanie obowiązków alimentacyjnych i niszczenie mienia domowego. Julian M. wchodził też w kolizję z prawem. Jako alkoholik nie zdradza jeszcze objawów psychodegradacji. Nie jest też psychicznie chory, co stwierdza niedwuznacznie biegły lekarz psychiatra Julian R. Wykazuje jednak pewne cechy degradacji społecznej, typowej dla alkoholika: nigdzie na dłużej nie może być zatrudniony, wpada często w konflikty z otoczeniem i ma obniżoną zdolność do pracy. Jego alkoholizm nałogowy graniczy z alkoholizmem przewlekłym.W rewizji od tego postanowienia Julian M. wniósł o jego zmianę i oddalenie wniosku lub o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Wojewódzki nie poprzestał na opinii lekarza psychiatry, którego ocena znalazła wyraz w stwierdzeniu, iż uczestnik postępowania nie zdradza jeszcze objawów psychodegradacji, nie jest też psychicznie chory.Z wywodów Sądu Wojewódzkiego widać, że gdyby ograniczyć się do stanu wynikającego z opinii biegłego, to brak byłoby podstaw do orzeczenia ubezwłasnowolnienia częściowego. Podstawy jednak do tego - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - zachodzą, jeśli się weźmie pod uwagę, że uczestnik postępowania wykazuje pewne cechy degradacji społecznej, typowej dla alkoholika (nigdzie dłużej nie pracuje, wpada często w konflikty z otoczeniem, ma obniżoną zdolność do pracy), występuje u niego nałogowy alkoholizm graniczący z alkoholizmem przewlekłym, a osłabienie woli i nieprzeparty pociąg do alkoholu nie pozwalają mu kierować swoimi sprawami życia codziennego. Tym stwierdzeniom towarzyszyło zapatrywanie Sądu Wojewódzkiego, według którego trudno przyjąć, żeby art. 16 § 1 k.c. pozwalał na ubezwłasnowolnienie alkoholika dopiero w stadium wywołanej alkoholizmem choroby psychicznej; znaczne osłabienie woli oraz związane z tym rujnowanie zdrowia i majątku przez osobę dotkniętą nałogiem alkoholizmu wystarczają jako przesłanki do częściowego ubezwłasnowolnienia.Skarżący w rewizji kwestionuje zarówno ustalenia Sądu Wojewódzkiego dotyczące nadużywania alkoholu przez niego, jak i wykładnię oraz zastosowanie art. 16 § 1 k.c.Kwestionowanie ustaleń faktycznych zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia jest nieuzasadnione. Zebrany w sprawie materiał dawał wystarczającą podstawę do ustalenia, że skarżący nadużywa alkoholu od kilku lat, że często przyczyną zwalniania go z pracy było picie alkoholu, że rujnuje finansowo rodzinę, zaniedbuje obowiązki alimentacyjne.Według art. 16 § 1 k.c. osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo m.in. z powodu zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Ze sformułowania przepisu wynika, że podstawę ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego stanowić może nie pijaństwo w ogóle, ale pijaństwo mające charakter zaburzeń psychicznych.Pijaństwo bowiem jest wymienione przykładowo ("w szczególności") jako zaburzenie psychiczne. W ten właśnie sposób ustawodawca dał wyraz zapatrywaniu, że podstawę ubezwłasnowolnienia może stanowić kwalifikowana postać pijaństwa, czyli właśnie pijaństwo będące zaburzeniem psychicznym. To, że w tym wypadku musi chodzić o zaburzenie psychiczne, wynika ponadto z ogólnej koncepcji podstaw ubezwłasnowolnienia częściowego (art. 16 § 1 k.c.) i ubezwłasnowolnienia całkowitego (art. 13 § 1 k.c.). W przepisach dotyczących ubezwłasnowolnienia jako jego równoważne podstawy są wymienione: choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne. Zaburzenia psychiczne są kategorią prawną o tyle, o ile kodeks cywilny wiąże z nimi między innymi określone skutki prawne w sferze zdolności do czynności prawnych. Treść jednak tej kategorii określa stan wiedzy psychiatrycznej. W związku z tym wymagane jest zasięgnięcie opinii biegłych lekarzy psychiatrów i sprawa z tego punktu widzenia musi być wszechstronnie wyjaśniona, jako że ubezwłasnowolnienie pociąga za sobą z reguły bardzo poważne skutki w zakresie pozycji danej osoby w społeczeństwie, w środowisku.Stwierdzenie przez biegłego lekarza, że w rozstrzyganym wypadku chodzi o zaburzenie psychiczne, samo przez się nie uzasadnia jeszcze orzeczenia ubezwłasnowolnienia. U podstaw instytucji ubezwłasnowolnienia leżą pewne założenia ochronne, mające na względzie interes jednostki, zależnie od tego, czy nie jest ona w stanie kierować swym postępowaniem (art. 13 § 1 k.c.), czy też potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw (art. 16 § 1 k.c.). Z punktu widzenia rodzaju orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu opinia biegłego stwierdzająca powód do ubezwłasnowolnienia, określony w kategoriach lekarskich, nie może automatycznie sama przez się przesądzać sprawy ubezwłasnowolnienia. Mimo zaburzeń psychicznych może być brak podstaw do wniosku, że osobie, o którą chodzi w sprawie, jest potrzebna pomoc do prowadzenia spraw. Jednakże - odwrotnie - podstawy do ubezwłasnowolnienia częściowego lub całkowitego nie może stanowić stwierdzenie przez sąd, że danej osobie potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw, jeżeli nie zostanie w sposób definitywny wyjaśniona kwestia, czy występują zaburzenia psychiczne (pijaństwo, narkomania itp.). Odpowiedź pozytywna na to pytanie musi zawsze znaleźć oparcie w opinii biegłego lekarza psychiatry. Dlatego nie można aprobować stanowiska Sądu Wojewódzkiego, jakoby przepis art. 16 § 1 k.c. nie wyłączał ubezwłasnowolnienia częściowego osoby nadużywającej alkoholu, mimo że osoba ta nie jest jeszcze w stadium choroby psychicznej. Zapatrywanie to nie uwzględnia ścisłego związku w ujęciu przepisów kodeksu cywilnego między alkoholizmem a zaburzeniami psychicznymi, które nie są niczym innym jak chorobą psychiczną.Za nieuzasadniony natomiast należy uznać zarzut uchybienia art. 552 k.p.c. Według § 1 tego przepisu sąd może przed wszczęciem postępowania o ubezwłasnowolnienie "z powodu pijaństwa" żądać przedstawienia zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej. Stosowanie tego wymagania zależy zatem od okoliczności, na jakie uczestnik postępowania, którego ubezwłasnowolnienie dotyczy, ani wnioskodawca nie mają w zasadzie wpływu. Jak to wyraźnie wynika z przepisu art. 552 § 1 k.p.c., chodzi o fazę postępowania "przed wszczęciem postępowania". Skutkiem niezadośćuczynienia temu żądaniu sądu jest odrzucenie wniosku. Unormowanie to ma na celu zapobieżenie bezpodstawnie niekiedy zgłaszanym wnioskom o ubezwłasnowolnienie. Treść świadectwa ma uprawdopodobnić istnienie powodu do orzeczenia ubezwłasnowolnienia.Przepis art. 552 § 2 k.p.c. nie ma jednak zastosowania w takiej sytuacji, gdy postępowanie - posługując się sformułowaniem art. 552 § 1 k.p.c. - zostało już wszczęte bez zażądania przez sąd przedstawienia świadectwa. Wniosek wówczas może podlegać tylko oddaleniu z powodu braku przesłanek do orzeczenia ubezwłasnowolnienia.Skarżący zarzuca wreszcie, że całe postępowanie dowodowe przeprowadzone w niniejszej sprawie uzasadniałoby co najwyżej orzeczenie sądu na podstawie art. 565 § 2 k.p.c., aby wynagrodzenie za pracę było w całości lub w części wypłacane do rąk wnioskodawczyni.Zarzut ten nie może odnieść skutku, w postępowaniu bowiem o ubezwłasnowolnienie nie może być stosowany przepis art. 565 § 2 k.p.c., zawarty w przepisach postępowania nieprocesowego w sprawach małżeńskich.Niedopuszczalne jest kumulowanie postępowania o ubezwłasnowolnienie ze wspomnianym postępowaniem.Zabezpieczenie interesów rodziny alkoholika może, odpowiednio do okoliczności, nastąpić w ogóle poza instytucją ubezwłasnowolnienia. Może to nastąpić w trybie nakazu sądu, aby wynagrodzenie za pracę lub inne należności przypadające jednemu małżonkowi były w całości lub w części wypłacane do rąk drugiego małżonka (art. 20 ustawy z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu). Stan faktyczny uzasadniający potrzebę tego rodzaju rozstrzygnięcia nie może być uważany za wystarczający sam przez się do ubezwłasnowolnienia.W tym stanie rzeczy, skoro kwestia zaburzeń psychicznych skarżącego nie została w wystarczającym stopniu wyjaśniona, zaskarżone orzeczenie należało uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.