II CR 176/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romana S. przeciwko Walerii W. o ustalenie, że pomiędzy stronami nie został zawarty związek małżeński, po rozpoznaniu rewizji powoda od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 22 września 1953 r., zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu dla m. Łodzi przekazał.Uzasadnienie faktycznePowód Roman S. domagał się uznania, że pomiędzy nim a Walerią W. nie został zawarty związek małżeński.Uzasadniając swoje żądanie powód przytacza, że Waleria W. wykorzystując dokumenty sfałszowane w czasie okupacji hitlerowskiej zgłosiła w urzędzie stanu cywilnego swoje pozamałżeńskie dzieci jako urodzone z małżeństwa z powodem, a gdy on wystąpił do sądu powiatowego o sprostowanie aktu urodzenia jednego z tych dzieci, tenże sąd odesłał go na drogę postępowania spornego o ustalenie, że strony nie są małżeństwem. Prokuratura b. Sądu Okręgowego w Łodzi postanowieniem z dnia 24 maja 1950 r. umorzyła śledztwo przeciwko powodowi prowadzone na skutek doniesienia pozwanej, że dopuścił się on bigamii zawierając w 1945 r. małżeństwo ze Stefanią S., mimo istnienia małżeństwa z pozwaną. Z uzasadnienia decyzji Prokuratury wynika, że strony związku małżeńskiego nie zawarły. Powód powołał się nadto na akta b. sądu niemieckiego w Łodzi w sprawie rozwodowej, do wytoczenia której zmusiły go okupacyjne władze hitlerowskie, chcąc w ten sposób skłonić pozwaną do przyjazdu na roboty do Niemiec, gdzie powód przebywał. Strony bowiem posługując się fałszywymi dokumentami uchodziły wobec władz okupacyjnych za małżeństwo.Pozwana w odpowiedzi na pozew przytoczyła, że "strony zawarły związek małżeński przed władzami cywilnymi niemieckimi, i to oświadczenie złożył powód w Niemczech, a pozwana przed władzą okupacyjną w Łodzi" i na tej podstawie obie strony uważały się za małżeństwo. Wypisu aktu małżeństwa pozwana nie posiada. Na rozprawie w dniu 29 maja 1952 r. pozwana wyjaśniła dodatkowo, że związek małżeński zawarty został w 1941 r. w tzw. "Urzędzie Kasowym w Łodzi, w nieobecności powoda, który przebywał wówczas w Rzeszy, nadesłał jednak pismo stwierdzające, że jest mężem pozwanej, choć wówczas mężem jej nie był.Na karcie 36a akt sprawy dokonano adnotacji urzędowej, że w aktach procesu rozwodowego stron, toczącego się przed b. niemieckim Sądem Okręgowym w Łodzi, w protokole przesłuchania pozwanej jest wzmianka, że zawarła ona związek małżeński z powodem w dniu 27 sierpnia 1939 r.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 22 września 1953 r. postępowanie w sprawie umorzył. Uzasadnienie postanowienia powołuje się na brak interesu prawnego powoda w uzyskaniu wyroku ustalającego, że nie zawarł on z pozwaną związku małżeńskiego. Między stronami jest bowiem niesporne, że aktu małżeństwa, jedynego przez prawo przewidzianego dowodu jego zawarcia, w ogóle nie ma. Bezzasadne było przeto stanowisko Sądu Powiatowego, który w sprawie o sprostowanie aktu urodzenia córki pozwanej zobowiązał powoda (wnioskodawcę w sprawie o sprostowanie aktu stanu cywilnego) do złożenia dowodu, że nie jest on mężem matki dziecka. Obowiązkiem pozwanej w powyższej sprawie było przedstawienie aktu małżeństwa, w braku tego dowodu wniosek powoda należało uwzględnić.Rewizja powoda wnosi o uchylenie postanowienia Sądu Wojewódzkiego lub też o jego zmianę i uwzględnienie powództwa. Zaskarżone postanowienie narusza, zdaniem rewizji, art. 3 i 440 k.p.c. oraz art. 11 przep. og. pr. cyw.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Art. 416 k.p.c. odróżnia powództwa o ustalenie istnienia oraz ustalenie nieistnienia małżeństwa. W przypadku pierwszym w zasadzie wchodzić mogą w grę sytuacje, jeżeli powód twierdzi, że małżeństwo zostało zawarte, a nie sporządzono tylko aktu małżeństwa, lub też gdy powód kwestionuje skuteczność orzeczenia unieważniającego zawarte małżeństwo.Powództwo o ustalenie nieistnienia małżeństwa (art. 416 k.p.c.) powinno opierać się na twierdzeniu, że małżeństwo, co do którego akt małżeństwa został sporządzony, nie zostało zawarte dla braku przesłanek wymaganych przez art. 1 kod. rodz. Wchodzić więc będą w grę następujące podstawy: a) obie strony są jednej płci, b) zgodne oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński złożyły nie strony, lecz inne do tego nie upoważnione osoby (por. art. 5 kod. rodz.), c) osoba, która przyjęła oświadczenie stron, nie była urzędnikiem stanu cywilnego.Z reguły więc brak jest interesu prawnego do wytoczenia powództwa o ustalenie nieistnienia małżeństwa, jeśli niesporne jest między stronami, że aktu małżeństwa nigdy me sporządzono. Na podstawie art. 380 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy stwierdza wadliwość ustalenia Sądu Wojewódzkiego, jakoby "bezsporne między stronami było, że aktu małżeństwa... w ogóle nie ma". Sąd Wojewódzki nie rozważył bowiem zupełnie stanowiska, jakie zajęła w tej mierze pozwana, jej twierdzenia były wprawdzie niejasne i sprzeczne ze sobą, nie zwalniało to jednak Sądu Wojewódzkiego od ich rozważenia i oceny. Sąd Najwyższy ma tutaj na względzie niejasne oświadczenie pełnomocnika pozwanej w załączniku do protokołu rozprawy z dnia 29 maja 1952 r. o zawarciu przez strony związku małżeńskiego przed "władzami niemieckimi" (rzekomo przez oświadczenie niezłożone przez strony jednocześnie), oraz wymienione wyżej oświadczenie pozwanej o zawarciu małżeństwa z powodem w dniu 27 sierpnia 1939 r. w L.Z tych względów i wobec naruszenia art. 236, 242 i 326 k.p.c. należało zaskarżone orzeczenie uchylić i sprawę przekazać Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Zarzut rewizji powołujący się na naruszenie art. 11 przep. og. pr. cyw. jest bezprzedmiotowy, skoro powód żądał ustalenia nieistnienia małżeństwa, a nie zaniechania używania przez pozwaną jego nazwiska. W końcu Sąd Najwyższy zauważa, że Sąd Wojewódzki błędnie nazwał swe orzeczenie postanowieniem, a nie wyrokiem. Brak interesu prawnego pociąga bowiem za sobą oddalenie powództwa, a nie umorzenie postępowania.