II CR 24/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Katarzyny S. o dział spadku po Szczepanie K., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Kielcach Ośrodek w Radomiu z dnia 13 lipca 1956 r., zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 13 lipca 1956 r. w punkcie I w ten sposób, że zasądził tytułem spłat spadkowych:a)od Katarzyny S. na rzecz Anny K. kwotę 7.349 zł 66 gr i na rzecz Genowefy M. kwotę 3.342 zł 28 gr,b)od Marcina K. na rzecz Genowefy M. kwotę 4.007 zł 38 gr i na rzecz Józefa K. kwotę 1.396 zł 66 gr;w pozostałej części rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneZ uzasadnienia:Katarzyna S. w postępowaniu przed Sądem Powiatowym w Kozienicach żądała stwierdzenia praw do spadku po Szczepanie K., Mariannie K. i Annie I voto K. II voto K. oraz wnosiła o dział powyższego spadku, składającego się z gospodarstwa rolnego o obszarze 8 ha i 4.392 m2.Sąd Powiatowy, po prawomocnym stwierdzeniu praw do spadku, postanowieniem z dnia 19 lipca 1955 r. dokonał działu w ten sposób, że gospodarstwo rolne z wyjątkiem działki "Glijanki" o powierzchni 1,09 ha przyznał na własność wnioskodawczyni, a wymienioną działkę "Glijanki" Marianowi K., uczestnikowi postępowania i jednemu ze spadkobierców. Zarazem Sąd obciążył wnioskodawczynię obowiązkiem spłat spadkowych na rzecz pozostałych spadkobierców, mianowicie Anny K., Genowefy M. i Marcina K., oraz orzekł o opłatach i kosztach postępowania.Wskutek rewizji uczestników Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 24.I.1956 r. uchylił postanowienie Sądu Powiatowego w częściach dotyczących spłat, kosztów i opłat i przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania.Ponowne postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 26.III.1956 r., wydane w przedmiocie spłat, opłat i kosztów, zostało wskutek rewizji wnioskodawczyni zmienione przez Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 15.VII.1956 r. w następujący sposób: tytułem opłat spadkowych Sąd Wojewódzki zasądził od wnioskodawczyni na rzecz Anny K. 7.537 zł, a od Marcina K. na rzecz Józefa K. 2.302,50 zł, na rzecz Genowefy M. 8.442,50 zł i na rzecz Anny K. 905 zł. Poza tym Sąd Wojewódzki zmienił orzeczenie o kosztach postępowania.Prawomocne postanowienie Sądu Wojewódzkiego z dnia 15.VII.1956 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną w terminie 6-miesięcznym Minister Sprawiedliwości. Rewizja oparta jest na zarzucie pogwałcenia art. 150 i 151 post. spadkowego. Skarżący wywodzi, że uczestnik i spadkobierca Marcin K. żądał w toku postępowania działowego uwzględnienia zapisu, ustanowionego na jego rzecz przez spadkodawczynię Annę K. (jego żonę) w testamencie. W szczególności, zapisała ona mężowi swój udział w spadku po córce swej Mariannie K., odpowiadający wartości około 2 mórg gruntu, ewentualnie 1/8 część przedmiotu działu. Ten zapis należało, zdaniem rewizji nadzwyczajnej, uwzględnić przy wydaniu orzeczenia w przedmiocie opłat obciążających Marcina K. i ze względu na wartość tego zapisu w ogóle zwolnić Marcina K. od obowiązku spłaty, jak to uczynił Sąd Powiatowy w swym pierwszym postanowieniu z dn. 19.VII.1955 r. Tymczasem, Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że Marcin K. praw z tytułu tego zapisu nie może dochodzić w postępowaniu działowym ze względu na przepis art. 151 Post. spadk. Skarżący zwalcza ten pogląd Sądu Wojewódzkiego. Zdaniem rewizji nadzwyczajnej, zapis należało uwzględnić po pierwsze z tej przyczyny, że wobec specjalnego charakteru zapisu (udział w spadku po córce) stanowił on niejako część spadkową, a po drugie prawidłowa wykładnia przepisu art. 151 Post. spadk. nie pozwala na całkowite wyeliminowanie z postępowania o dział spadku kwestii zaspokojenia zapisów, gdyż prowadziłoby to do powstawania sytuacji prawnych nie dających się praktycznie rozwiązać. Tak np. nie powinno ulegać wątpliwości, że w wypadku, gdy zapis polega na obowiązku wydania części spadku (np. część gruntu), sąd w postanowieniu działowym powinien wskazać, na którym ze spadkobierców spoczywa obowiązek wykonania zapisu. Wydaje się również, że obowiązkiem sądu jest w każdym razie uwzględnienie w samym orzeczeniu o podziale masy spadkowej zapisu uczynionego na rzecz jednego ze spadkobierców.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Powiatowy dokonał działu spadkowego gospodarstwa, które stanowiło własność Szczepana K., a następnie w drodze dziedziczenia z ustawy przeszło najpierw po połowie na rzecz Katarzyny S. i Marianny K. (córki spadkodawcy). Wskutek śmierci Marianny K. jej udział odziedziczyli Anna K. i Genowefa M. po 3/24 części, Katarzyna S. w 12/24 częściach oraz Anna K. secundo voto K. w 6/24 częściach. Z chwilą zaś śmierci Anny secundo voto K. jej część spadkowa przeszła w drodze dziedziczenia ustawowego na rzecz Marcina K. w 1/4 części oraz Katarzyny S., Anny K., Genowefy M. i Józefa K. po 3/16 części. Anna secundo voto K. pozostawiła testament, w którym cały swój udział w spadku po Mariannie K. zapisała Marcinowi K. (…).Uczestnik Marcin K. żądał uwzględnienia przysługującego mu zapisu. Aczkolwiek spory o istnienie i ważność zapisów należą do drogi postępowania spornego, jako nie przekazane ustawą do postępowania niespornego, to jednak z zasady tej nie wynika, aby w postępowaniu działowym sąd nie mógł w żadnym wypadku brać pod uwagę należnego uczestnikowi zapisu. Jeżeli istnienie i ważność oraz wymagalność takiego zapisu jest niesporna między uczestnikami, nie zachodzą przeszkody do uwzględnienia zapisu w postępowaniu działowym, a w szczególności do zaliczenia go na poczet spłaty obciążającej uczestnika zapisobiercę. Nie stoi temu na przeszkodzie przepis art. 151 Post. spadk., nie zachodzi bowiem potrzeba wydania rozstrzygnięcia w tych kwestiach, które z zasady należą do drogi procesu, a dla których przepis art. 151 Post spadk. nie przewiduje wyjątku.Przepisy prawa spadkowego i postępowania w sprawach spadkowych nie zajmują się zagadnieniem, czy przy oznaczeniu wysokości spłat (art. 163 Post. spadk.) sąd może czy też powinien zaliczyć wartość niespornego co do istnienia, ważności i wymagalności zapisu. Milczenia ustawy w tym względzie nie wolno tłumaczyć w tym sensie, że zaliczenie jest niedopuszczalne. W każdym bowiem postępowaniu zarówno spornym, jak i niespornym dopuszczalne jest przeprowadzenie przez sąd zwykłego rozrachunku, a zaliczenie wzajemnej, przez wszystkich uznawanej i niewątpliwej wierzytelności z tytułu zapisu poza taki rozrachunek nie wykracza. Odmienny pogląd byłby wyrazem nieusprawiedliwionego formalizmu.Skoro w świetle materiału sprawy wszyscy uczestnicy nie tylko nie kwestionowali istnienia, ważności i wymagalności zapisu przysługującego Marcinowi K., lecz ponadto godzili się na uwzględnienie wartości zapisu w postępowaniu działowym, to sady orzekające w niniejszej sprawie obowiązane były zapis uwzględnić.W tym stanie Sąd Najwyższy, nie znajdując uchybień procesowych mogących mieć wpływ na wynik sprawy, orzekł - na podstawie ustaleń Sądu Powiatowego - co do istoty sprawy i zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego w sposób określony w sentencji (art. 386 k.p.c.) (…).