II CR 295/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Włodzimierza M. przeciwko Józefowi Z. o ustalenie słuszności żądania rozwodu, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 11 grudnia 1953 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem oddalił powództwo z art. 26 pr. spadk. o ustalenie, że żądanie rozwodu małżeństwa Zofii Z. i Józefa Z., objęte powództwem Zofii Z. wniesionym do Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie, było uzasadnione.Sąd Wojewódzki ustalił, że Zofia Z. za swego życia wniosła w dniu 5 stycznia 1951 r. do Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie przeciwko swemu mężowi Józefowi Z. powództwo o rozwód z jego winy, lecz w dniu 18 sierpnia 1951 r. pozew ten cofnęła, na skutek czego Sąd, wyrażając zgodę na to cofnięcie, postanowieniem z dnia 31 sierpnia 1951 r. postępowanie umorzył. Postanowienie to uprawomocniło się. Zofia Z. zmarła, a następnie w dniu 2 lutego 1953 r. w oparciu o powyższe okoliczności Sąd Wojewódzki uznał, że żadnemu ze spadkobierców ustawowych Zofii Z., powołanych do spadku po niej obok małżonka, a więc i obecnemu powodowi (bratu zmarłej), nie przysługuje prawo do żądania ustalenia, że powództwo o rozwód wytoczone przez Zofię Z. było uzasadnione (art. 26 pr. spadk.).Rewizji powoda złożonej od tego wyroku oddalającego powództwo nie można uznać za słuszną.W szczególności nietrafny jest podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 26 pr. spadk. Z brzmienia powołanego przepisu wynika bez żadnej wątpliwości, że w żadnym razie spadkobiercy ustawowi zmarłego małżonka, powołani do spadku obok żyjącego małżonka, nie mają podstawy prawnej do wystąpienia z powództwem o ustalenie, że gdyby zmarły małżonek za swego życia wniósł powództwo o rozwód małżeństwa z winy drugiego małżonka, to powództwo to byłoby uzasadnione. Powołany bowiem przepis wyraźnie stanowi, że powództwo z art. 26 pr. spadk. dopuszczalne jest tylko w tym przypadku, gdy zmarły za swego życia sam z powództwem o rozwód wystąpił. Prowadzi to do wniosku, że choćby za życia małżonka istniał oczywisty, trwały i zupełny rozkład jego małżeństwa, zawiniony wyłącznie przez drugiego małżonka, nikt ze spadkobierców na ten stan powoływać się nie może, jeżeli zmarły małżonek zaniechał wystąpienia z powództwem o rozwód. Odmienne unormowanie byłoby ze względu na osobisty charakter prawa do żądania rozwodu nie do przyjęcia.Brzmienie art. 26 § 1 pr. spadk. nie nasuwa też żadnej wątpliwości co do tego, że konieczne jest wytoczenie powództwa o rozwód z winy pozostałego przy życiu małżonka, czyli że nie uzasadnia ono powództwa spadkobierców o ustalenie, że żądanie rozwodu było uzasadnione, jeżeli powództwo zmarłego małżonka nie opierało się na winie drugiego.W świetle tych wywodów jest rzeczą jasną, iż niezbędną przesłanką dopuszczalności powództwa spadkobierców o ustalenie, że żądanie rozwodu było uzasadnione, jest, aby w chwili śmierci spadkodawcy był w toku proces rozwodowy, wytoczony przez spadkodawcę, obejmujący żądanie rozwodu z winy pozwanego małżonka. Jeżeli proces taki za życia spadkodawcy został prawomocnie rozstrzygnięty, powództwo z art. 26 pr. spadk. nie wchodzi w rachubę bez względu na wynik procesu rozwodowego. W razie bowiem oddalenia powództwa o rozwód, kwestia słuszności żądania została prawomocnie osądzona, a w razie orzeczenia rozwodu małżeństwo ustaje i nie może być mowy o dziedziczeniu ustawowym b. małżonka.Wątpliwości mogłyby się nasuwać w razie ukończenia procesu rozwodowego za życia spadkodawcy w sposób inny, aniżeli wyrokiem, a mianowicie umorzeniem postępowania. Jako przyczyny umorzenia wchodzą tu w grę jedynie cofnięcie pozwu, niestawiennictwo powoda na pierwsze posiedzenie sądowe (art. 421 k.p.c.) i niepodjęcie zawieszonego postępowania (art. 198 k.p.c.).Umorzenie postępowania, mimo braku merytorycznego rozstrzygnięcia, kończy proces rozwodowy. Rozwiązanie małżeństwa może nastąpić tylko w drodze nowego powództwa. Zaniechanie jego wytoczenia przez spadkodawcę nie może postawić spadkobierców w lepszym położeniu od tego, w jakim znajdują się wówczas, gdy spadkodawca w ogóle żadnego powództwa o rozwód nie wytoczył. Każdy z powołanych wyżej wypadków umorzenia postępowania jest oczywistym wyrazem niepopierania sporu przez powoda, a zaniechanie wytoczenia nowego powództwa jest równoznaczne z sytuacją, gdy spadkodawca powództwa rozwodowego w ogóle nie wytoczył, choć miał do niego uzasadnione podstawy.Brak więc słusznych argumentów, które by nakazywały odmienne traktowanie ukończenia procesu rozwodowego za życia spadkodawcy umorzeniem postępowania od jego ukończenia wyrokiem. Tym bardziej brak takich argumentów, jeżeli umorzenie postępowania nastąpiło na skutek cofnięcia pozwu, który po cofnięciu uważa się za niebyły (art. 209 § 2 k.p.c.).Dalszy zarzut rewizji oparty na nowych twierdzeniach tej treści, że cofnięcie pozwu nastąpiło przez pełnomocnika spadkodawczyni na skutek podstępu osoby trzeciej, bez wiedzy i woli spadkodawczyni, nie może być uwzględniony przede wszystkim ze względu na art. 86 k.p.c., w myśl którego czynności procesowe pełnomocnika obowiązują mocodawcę, a po drugie zarzut jest oparty na nowych faktach, które skarżący mógł podnieść w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. - Dz. U. Nr 38, poz. 349). Na te fakty skarżący zresztą nie powołał żadnych dowodów, a z treści powództwa Zofii Z. przeciwko Józefowi Z. o rozwód, w szczególności z dołączonego do tej sprawy listu spadkodawczyni Zofii Z. do jej męża, wynika, że cofnięcie pozwu nastąpiło za wiedzą i wolą spadkodawczyni.W tym stanie Sąd Najwyższy rewizję oddalił (art. 383 k.p.c.).