II CR 321/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński (sprawozdawca). Sędziowie: S. Białek, M. Piekarski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janusza Z. przeciwko Spółdzielczym Zakładom Graficznym w R. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach - Ośrodek zamiejscowy w Radomiu z dnia 15 lutego 1962 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePowód Janusz Z. wniósł 6 października 1961 r. pozew przeciwko Spółdzielczym Zakładom Graficznym Spółdzielni Pracy w R., domagając się uznania uchwały walnego zgromadzenia pozwanej Spółdzielni z 8 lipca 1961 r. za nieważną oraz ustalenia, że wykluczenie powoda z pozwanej Spółdzielni jest bezskuteczne i że powód jest nadal nieprzerwanie członkiem pozwanej Spółdzielni. Powód twierdził, że sprawa wykluczenia powoda nie była objęta porządkiem obrad podanym przy zwołaniu walnego zgromadzenia do wiadomości członków Spółdzielni oraz że uchwała o wykluczeniu powoda została powzięta pod nieobecność powoda i zapadła na skutek niedopuszczalnego nacisku na członków Spółdzielni. Ponadto zdaniem powoda wykluczenie nie jest skuteczne, gdyż pisemne zawiadomienie o wykluczeniu nie zawiera uzasadnienia wymaganego przez art. 21 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach.Pozwana Spółdzielnia wniosła o oddalenie powództwa twierdząc, że powód uczestniczył w walnym zgromadzeniu, znał treść postawionych mu zarzutów i wypowiadał się na walnym zgromadzeniu w tym przedmiocie.Sąd Wojewódzki powództwo oddalił ustaliwszy, że powód był obecny na walnym zgromadzeniu w dniu 8 lipca 1961 r. i składał wyjaśnienia w sprawie stawianych mu zarzutów, a 10 lipca 1961 roku otrzymał pisemne zawiadomienie o uchwale walnego zgromadzenia w sprawie wykluczenia go z pozwanej Spółdzielni. Pozew wpłynął do sądu 6 października 1961 r., a zatem po upływie 6-tygodniowego terminu przewidzianego w art. 38 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego powód nie może opierać pozwu na art. 11 p.o.p.c. oraz art. 3 k.p.c., gdyż prowadziłoby to do obejścia wymagań art. 38 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, który ma charakter normy szczególnej.Powód wniósł rewizję przeciwko powyższemu wyrokowi z wnioskiem o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania bądź o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa.Powód w rewizji zarzuca obrazę art. 21 i 38 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, art. 11 i 105 p.o.p.c. i art. 3 i 242 k.p.c. Skarżący wywodzi, że Sąd Wojewódzki, uznając powództwo za wniesione po upływie terminu z art. 38 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, pominął okoliczność, iż doręczone skarżącemu zawiadomienie o wykluczeniu go nie było skuteczne, gdyż wbrew wymaganiu art. 21 § 3 cyt. ustawy nie zawierało uzasadnienia. Zdaniem skarżącego bezskuteczność wykluczenia na skutek wadliwego zawiadomienia powoduje, że uchwała o wykluczeniu nie może uzyskać "prawomocności" nawet w razie omieszkania terminu określonego w art. 38 § 3.Skarżący wywodzi nadto, że niezależnie od prawa zaskarżenia uchwały na podstawie art. 38 przysługuje mu oparte na art. 11 p.o.p.c. powództwo o ustalenie, że wykluczenie jest bezskuteczne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nie jest uzasadniona.Sąd Wojewódzki trafnie uznał, że powództwo o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia zostało wniesione po upływie 6-tygodniowego terminu do zaskarżenia uchwały, przewidzianego w art. 38 § 3. Nietrafnie jednak - choć nie ma to wpływu na rozstrzygnięcie - Sąd Wojewódzki liczy (jak należy wnosić z uzasadnienia wyroku) bieg powyższego terminu od daty zawiadomienia skarżącego przez pozwaną Spółdzielnię o uchwale walnego zgromadzenia, a nie od daty odbycia walnego zgromadzenia. Walne zgromadzenie zostało zwołane wadliwie z naruszeniem art. 36 § 1 ustawy o spółdzielniach, gdyż nie zawiadomiono członków, że na porządku obrad znajduje się sprawa wykluczenia skarżącego i sprawę tę umieszczono na porządku obrad dopiero w toku zgromadzenia. Jednakże Sąd Wojewódzki prawidłowo ustalił, że skarżący był obecny na walnym zgromadzeniu i składał oświadczenie w związku z wnioskiem o jego wykluczenie. Skarżący opuścił walne zgromadzenie przed przystąpieniem do głosowania nad tym wnioskiem, nie daje to jednak podstawy do uznania go za członka, który nie był obecny na walnym zgromadzeniu "na skutek jego wadliwego zwołania", jak wymaga tego art. 38 § 3 przewidujący, że bieg terminu do zaskarżenia dla takiego członka rozpoczyna się z chwilą powzięcia przez niego wiadomości o uchwale. Dlatego też powołana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku okoliczność, że pozwana Spółdzielnia zawiadomiła skarżącego w dniu 10 lipca 1961 r. o uchwale w sprawie wykluczenia go, nie ma znaczenia dla rozpoczęcia biegu terminu do zaskarżenia tej uchwały, gdyż bieg tego terminu rozpoczął się dla skarżącego już w dniu powzięcia uchwały.Skarżący wywodzi, że wykluczenie go nie stało się skuteczne, gdyż pisemne zawiadomienie przez pozwaną Spółdzielnię o wykluczeniu nie zawiera uzasadnienia wymaganego przez art. 21 § 3. Zdaniem skarżącego, wobec bezskuteczności wykluczenia uchwała walnego zgromadzenia nie stała się w stosunku do niego "prawomocna" mimo upływu terminu z art. 38 § 3. Trafnie wywodzi skarżący, że pismo pozwanej Spółdzielni z 10 lipca 1961 r. nie uczyniło wykluczenia skutecznym wobec niego. Pismo to zawiera powołanie § 19 statutu, który wylicza ważne przyczyny wypowiedzenia. Powołanie przepisu statutu nie może jednak zastąpić wymaganego przez art. 21 § 3 uzasadnienia, które powinno wskazywać konkretne okoliczności uznane przez walne zgromadzenie za przyczynę wykluczenia.Nie można jednak zgodzić się z poglądem skarżącego, że dopóki wykluczenie nie uzyska przewidzianej w art. 21 § 3 skuteczności, termin do zaskarżenia uchwały o wykluczeniu pozostaje dla wykluczonego członka otwarty mimo upływu okresu 6 tygodni, o którym mowa w tym przepisie. W przepisach ustawy nie można znaleźć uzasadnienia dla przyjęcia takiego związku między skutecznością wykluczenia a terminem do zaskarżenia uchwały o wykluczeniu. Przepisy ustawy przemawiają za stanowiskiem przeciwnym. Zaskarżenie uchwał walnego zgromadzenia przez członka spółdzielni unormowane jest w art. 38. Przepis § 5 tego artykułu głosi, że przepisy paragrafów poprzedzających mają zastosowanie również do wykluczonego członka w razie zaskarżenia przez niego uchwały o wykluczeniu go. Do wykluczonego członka ma więc zastosowanie również § 3 tego artykułu, który ustanawia termin do wniesienia powództwa o uchylenie uchwały, przy czym nic nie wskazuje na to, by bieg tego terminu był uzależniony od skuteczności wykluczenia określonej w art. 21 § 3. Jedyny wyjątek w zakresie terminu do zaskarżenia uchwały wprowadza przepis § 4 tego artykułu w odniesieniu do roszczeń majątkowych członków z tytułu ich udziału lub wkładu. Nie ma więc podstaw do przyjęcia drugiego wyjątku nie przewidzianego w ustawie.Przeciwko poglądowi przedstawionemu w rewizji przemawia nie tylko treść, ale również i cel przepisów o zaskarżeniu uchwał. Ustanowienie stosunkowo krótkiego terminu do wniesienia powództwa dowodzi, że omawiane przepisy zmierzają do skrócenia okresu niepewności związanego z możliwością uchylenia uchwały walnego zgromadzenia do takiego tylko okresu, jaki wydaje się konieczny do zapewnienia członkowi możności powzięcia decyzji w sprawie zaskarżenia uchwały i do wniesienia powództwa. W razie uznania poglądu zawartego w rewizji za trafny, zaniechanie zawiadomienia przewidzianego w art. 21 § 3 lub wadliwe dokonanie tego zawiadomienia mogłoby stan niepewności przedłużyć na czas nie oznaczony, co nie dałoby się pogodzić z postulatem ochrony pewności stosunków prawnych spółdzielni, któremu ma służyć termin zaskarżenia ustanowiony w art. 38 § 3.Termin powyższy upłynął zatem dla skarżącego, zanim doręczono mu prawidłowe zawiadomienie o wykluczeniu go i zanim wykluczenie stało się wobec niego skuteczne. Okazuje się, że w razie zwłoki w doręczeniu zawiadomienia przewidzianego w art. 21 § 3 lub - jak w sprawie niniejszej - w razie doręczenia zawiadomienia nie odpowiadającego wymaganiom tego przepisu, członek spółdzielni, którego uchwała o wykluczeniu dotyczy, będzie zmuszony - dla zachowania terminu do zaskarżenia - do wniesienia powództwa, zanim otrzyma od spółdzielni dokument określający przyczyny wykluczenia. Brak tego dokumentu może w pewnym stopniu utrudnić członkowi zarówno ocenę widoków powodzenia powództwa o uchylenie uchwały, jak i właściwe uzasadnienie tego powództwa.Jednakże powstania takich niedogodności nie można uznać za argument wystarczający do przyjęcia wyjątku od normy art. 38 § 3, zwłaszcza że członek może z reguły uzyskać potrzebne informacje przez wgląd do protokołu walnego zgromadzenia (art. 37 § 4). Uznać więc należy, że termin do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu biegnie dla członka, którego ta uchwała dotyczy, również wówczas, gdy wykluczenie nie stało się skuteczne zgodnie z art. 21 § 3.Skarżący wywodzi dalej w rewizji, że niezależnie od prawa zaskarżenia uchwały przysługuje mu na podstawie art. 11 p.o.p.c. powództwo o ustalenie, że wykluczenie go jest bezskuteczne, albowiem uchwała walnego zgromadzenia o wykluczeniu godzi w dobra osobiste skarżącego, a w szczególności w jego dobre imię i cześć.Stanowisko skarżącego, że niezależnie od prawa zaskarżenia z art. 38 może on w drodze powództwa o ustalenie domagać się stwierdzenia bezskuteczności uchwały, nie jest uzasadnione. W powołanym przez skarżącego orzeczeniu z 11.II.1946 r. w sprawie III C 1034/45 (Orzecznictwo w sprawach cywilnych, Łódź 1948 r.) Sąd Najwyższy istotnie wyraził pogląd, że "niezależnie od prawa członka do zaskarżenia na zasadzie art. 50 uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu go z liczby członków, dopuszczalne jest powództwo na zasadach ogólnych o uznanie, że wykluczenie jest bezskuteczne". Jednakże w późniejszym orzeczeniu z 8.II.1957 r. w sprawie 4 CR 573/55 (OSN 58/4/95) Sąd Najwyższy stwierdził, że ze względu na nowe zadania dla gospodarki narodowej powierzone spółdzielczości przez nowelę z dnia 20 grudnia 1949 roku do ustawy o spółdzielniach, jak również ze względu na zachowanie harmonii między samorządnością spółdzielców a nadzorem państwa nad spółdzielczością uznać należy, że "kontrola przez sąd uchwał walnego zgromadzenia członków musi się odbywać tylko w trybie szczególnym, unormowanym w art. 52 ustawy o spółdzielniach". Późniejsze orzeczenia wydane na podstawie przepisów ustawy o spółdzielniach 1920 r. również przyjmowały wyłączność trybu przewidzianego w art. 52 tej ustawy dla poddania uchwał walnego zgromadzenia kontroli sądowej.Przepisy ustawy z 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach nie przemawiają za odstąpieniem od powyższego stanowiska. Przeciwnie, pod rządem tej ustawy utraciły walor argumenty za stanowiskiem przyjętym w powołanym orzeczeniu z 1946 r. Artykuł 38 ustawy z 1961 r. łagodzi formalne przesłanki zaskarżenia: prawo zaskarżenia uchwały przez członka nie jest obecnie uzależnione od zgłoszenia sprzeciwu do protokołu walnego zgromadzenia, termin do zaskarżenia uchwały przez członka nieobecnego na walnym zgromadzeniu na skutek jego wadliwego zwołania biegnie od daty powzięcia przez tego członka wiadomości o uchwale, a nie od daty powzięcia uchwały. Skutkiem odformalizowania prawa zaskarżenia uchwał przez członków utraciły siłę argumenty przemawiające za potrzebą poddania uchwał kontroli sądowej również na zasadach ogólnych. Przepis art. 38 § 5 nie dopuszcza wątpliwości, że przepisy o zaskarżeniu uchwał mają zastosowanie również do członka wykluczonego w razie zaskarżenia przez niego uchwały o wykluczeniu. Bezprzedmiotowe stały się poglądy o dopuszczalności obalania - na zasadach ogólnych - uchwały o wykluczeniu motywowane tym, że członek wykluczony ma w stosunku do spółdzielni sytuację prawną już nie członka, lecz osoby trzeciej, nie podlega więc przepisom o zaskarżeniu uchwał, które obowiązują członków. Zgodnie więc z ogólną linią orzeczeń z ostatnich lat, opartych na przepisach ustawy o spółdzielniach z 1920 r., uznać należy, że również pod rządem ustawy z 17 lutego 1961 r. członek wykluczony może poddać kontroli sądowej uchwałę walnego zgromadzenia o wykluczeniu go tylko w drodze zaskarżenia tej uchwały w sposób określony w art. 38 tej ustawy. Wyłącznie w tym trybie może on dążyć do wykazania, że uchwała walnego zgromadzenia o wykluczeniu godzi w jego cześć. Unieważnienie uchwały w trybie wyżej wskazanym stanowi więc przesłankę żądania ochrony prawnej przewidzianej w art. 11 p.o.p.c. Dopóki unieważnienie nie nastąpi, przepis ten nie ma zastosowania, wobec czego zawarty w rewizji zarzut naruszenia tego przepisu jest bezprzedmiotowy.Żądanie ustalenia bezskuteczności wykluczenia opiera skarżący, nie tylko na twierdzeniach o wadliwości uchwały walnego zgromadzenia, ale również na okoliczności, że wykluczenie nie stało się skuteczne z powodu wad zawiadomienia wymaganego przez art. 21 § 3. Żądanie ustalenia, opierające się na wadliwości zawiadomienia o wykluczeniu, nie zmierza do poddania pod kontrolę sądową uchwały walnego zgromadzenia, lecz zmierza do ustalenia, że wykluczenie, niezależnie od kwestii wadliwości uchwały, nie stało się skuteczne z powodu okoliczności nie związanych z uchwałą, a mianowicie z powodu braku takiego zawiadomienia, jakiego dla skuteczności wykluczenia wymaga art. 21 § 3. Jeżeli więc zachodzą ogólne przesłanki dopuszczalności powództwa o ustalenie, określone w art. 3 k.p.c., to powództwo w tym zakresie należałoby merytorycznie rozpoznać również wówczas, gdyby skarżący w ogóle nie kwestionował prawidłowości uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu.Zawiadomienie doręczone skarżącemu 10 lipca 1961 r. nie uczyniło wykluczenia skutecznym, gdyż nie posiadało uzasadnienia. Jednakże w toku procesu doręczono pełnomocnikowi skarżącego odpis pisma procesowego pozwanej Spółdzielni wraz z załącznikiem stanowiącym odpis protokołu walnego zgromadzenia pozwanej Spółdzielni z 8 lipca 1961 r. Z treści tego protokołu wynikają przyczyny wykluczenia oraz dowody, na których walne zgromadzenie się oparło. Uznać przeto należy, że z dniem doręczenia tego dokumentu, to jest 22 listopada 1961 r., skarżący otrzymał uzasadnienie wykluczenia, wobec czego zarzut wadliwości zawiadomienia o wykluczeniu stał się nieuzasadniony.Ponieważ interes prawny w ustaleniu wymagany przez art. 3 k.p.c. powinien istnieć również w chwili wydania wyroku, powstaje pytanie, czy skarżący miał w lutym 1962 r. interes prawny w ustaleniu bezskuteczności wykluczenia. Skarżący, na którym ciążył obowiązek wykazania tego interesu, nie przytoczył żadnych okoliczności, które pozwoliłyby uznać, że w chwili wydania wyroku skarżący - zgodnie z prewencyjnym charakterem powództwa z art. 3 k.p.c. - miał interes prawny w żądanym ustaleniu celem zapobieżenia przyszłemu naruszeniu uprawnień wypływających z członkostwa, które już wygasło. Skoro powództwo o ustalenie, że wykluczenie jest bezskuteczne i że skarżący nadal jest członkiem pozwanej Spółdzielni, nie nadawało się również do uwzględnienia dla braku interesu prawnego określonego w art. 3 k.p.c., to należało - wobec braku uzasadnionych podstaw rewizyjnych - rewizję oddalić (art. 383 k.p.c.).Orzeczenie o kosztach opiera się na art. 100 k.p.c.