II CR 459/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa W. przeciwko Leonowi W. i innym o dział spadku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 13 lutego 1953 r., uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Kielcach z dnia 17 kwietnia 1952 r. i sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania przekazuje.Uzasadnienie faktyczneW sprawie o dział spadku Sąd Grodzki wyrokiem z lipca 1939 r. przyznał Józefowi W. i jego siostrze Władysławie przedmiot działu obejmujący gospodarstwo o powierzchni ponad 6 morgów gruntu, lecz wyrok powyższy w sierpniu 1941 r. Sąd Okręgowy uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z września 1948 r. Sąd Grodzki zasądził wymienione gospodarstwo na własność Leona W. (brata Józefa), a w uzasadnieniu, podał, iż Józef W. zabrawszy inwentarz spadkowy, wraz z rodziną wyjechał na Ziemie Odzyskane, gdzie osiedlił się i zagospodarował. Wydany następnie wyrok Sądu Okręgowego Sąd Najwyższy w listopadzie 1949 r. uchylił, następnie zaś Sąd Okręgowy uchylił wyrok Sądu Grodzkiego z września 1948 r. Wyrokiem z kwietnia 1952 r. Sąd Powiatowy zasądził gospodarstwo na własność Józefa W., wskazując m.in. w uzasadnieniu, że tenże na ziemiach zachodnich "nie mógł się stać członkiem spółdzielni, gdyż nic tam nie posiadał", wobec czego powrócił do "ojcowizny", Sąd Wojewódzki orzeczeniem z lutego 1953 r., rewizję Leona W. oddalił.Od powyższego wyroku Minister Sprawiedliwości złożył w maju 1953 r. rewizję nadzwyczajną. Rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz wyroku Sądu Powiatowego z kwietnia 1952 r. i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu swego wniosku rewizja nadzwyczajna wyraża pogląd, że przyznanie spadku Józefowi W., członkowi spółdzielni produkcyjnej na Ziemiach Odzyskanych, powodując przejście z gospodarki uspołecznionej na Ziemiach Odzyskanych do gospodarki indywidualnej na ziemiach dawnych (w kielecczyźnie), narusza założenie polityki agrarnej Państwa Ludowego.W postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej przed Sądem Najwyższym zostały powołane dowody, z których może wynikać, że Józef W. odnosił się wrogo do spółdzielczości produkcyjnej, że z powodu lekceważenia obowiązku pracy, ogólne zebranie uchwałą z lipca 1954 r. postanowiło wykluczyć go ze spółdzielni i zwrócić wniesioną przezeń ziemię, że wreszcie ziemię tę Józef W. przekazał z powrotem na rzecz Skarbu Państwa, po czym powrócił do centralnej Polski.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Doniosłym ogólnonarodowym zadaniem, jakie stanęło przed masami pracującymi Polski na pierwszym etapie ludowo-demokratycznej rewolucji, było zaludnienie i zagospodarowanie ziem zachodnich i złączenie ich w ten sposób z resztą kraju. Wyrazem wagi, jaką Państwo Ludowe przywiązywało do ich zagospodarowania była treść dekretów: dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. z 1946 r. Nr 49, poz. 279) oraz dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. z 1951 r. Nr 46, poz. 340). Wiążąc ziemie zachodnie z resztą kraju, akty te miały zarazem na celu likwidację pozostałego po rządach obszarniczych przeludnienia wsi m.in. w centralnej Polsce. Uświadamiając sobie powyższe ogólnonarodowe zadania oraz zbieżne z nimi korzyści indywidualne, setki tysięcy rodzin chłopskich opuściło ziemie centralnej Polski i osiedliło się na zachodzie. Jednocześnie słabsze przywiązanie do nadanego na zachodzie siedliska rodzinnego stwarzało szczególnie korzystne warunki dla powstawania, opartych o zasadę dobrowolności, rolniczych spółdzielni produkcyjnych.Gwarantowana w art. 10 ust. 2 Konstytucji zasada dobrowolności odnosi się nie tylko do wyrażenia woli przez chłopów o założeniu nowej, czy przystąpieniu do istniejącej już spółdzielni produkcyjnej, lecz także do podejmowania swobodnej decyzji w przedmiocie występowania ze spółdzielni. Wystąpienie przeto ze spółdzielni w sposób przewidziany w statucie (§ 5 ust. 9 statutu Rolniczego Zespołu Spółdzielczego), a zatem na skutek rocznego wypowiedzenia po zbiorach, stanowiąc realizację zapewnionej przez Konstytucję zasady dobrowolności, nie może - w zasadzie - spotkać się z negatywną oceną sądu. Odmiennie jednak przedstawia się sprawa w przypadku wykluczenia członka ze spółdzielni produkcyjnej. Wówczas doświadczenie życiowe przemawia z reguły za tym, że okoliczności, które spowodowały wykluczenie, charakteryzują ujemnie świadomość społeczną i postawę moralno-polityczną byłego spółdzielcy. Odnosi się to również do zrzeczenia się nadanych przez państwo na zachodzie gruntów i powrotu na przeludnione ziemie Polski centralnej.Przytoczone okoliczności nie mogą pozostać bez znaczenia dla wykładni art. 162 dekretu o post. sp. Przepis ten stanowi, że w przypadku, gdy przedmiotem działu jest nieruchomość ziemska, której podział w naturze jest niedopuszczalny lub niepożądany, sąd przyzna ten majątek spadkodawcy, którego uzna za najodpowiedniejszego do objęcia majątku. Wniosek o tym, którego ze spadkobierców należy uznać za najodpowiedniejszego w rozumieniu art. 162 § 2. post. sp., powzięty być może nie tylko w oparciu o rozważenie okoliczności przytoczonych w art. 149 post. sp., ale również okoliczności charakteryzujących świadomość społeczną i postawę moralno-polityczną spadkobierców zgłaszających roszczenia o przyznanie im majątku. Państwo Ludowe zainteresowane jest bowiem w tym, by indywidualne gospodarstwa rolne znajdowały się w rękach chłopów, którzy swą świadomością społeczną dają gwarancję tworzenia trwałych podstaw rozwoju gospodarki rolnej.Rozważenia zatem wymaga m.in., czy gwarancje takie nie byłyby wyłączone w przypadku ustalenia, że spadkobierca ustosunkowuje się wrogo do spółdzielczości produkcyjnej lub że porzucił posiadane na zachodzie gospodarstwo, jeśli nastąpiło to bez uzasadnionej gospodarczo przyczyny lub że w razie, gdy był członkiem spółdzielni, dopuścił do wykluczenia, jeśli nastąpiło ono z przyczyn przez niego zawinionych lub też opuścił spółdzielnię bez uregulowania ciążącego na nim długu, jeśli o długu tym wiedział i miał możność uregulowania go. Ustaleniom co do przyczyn wykluczenia nie może stać na przeszkodzie niezaskarżenie przez Józefa W. uchwały ogólnego zebrania w trybie art. 52 ust. o spółdz. Prawomocna uchwała obowiązuje bowiem członków, a nie sądy, w sprawie zaś chodzi o samodzielną ocenę moralno-politycznej postawy byłego spółdzielcy dla celów postępowania działowego.Sądy jednak sprawy pod wskazanym wyżej kątem widzenia nie badały. Nie rozważyły zatem okoliczności, czy gospodarstwo nie przypadło spadkobiercy nie dającemu gwarancji współdziałania przy tworzeniu trwałych podstaw rozwoju gospodarki rolnej. Przeoczając założenia polityki agrarnej, naruszyły interes Państwa Ludowego. Okoliczność powyższa uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (art. 396 § 1 w zw. z art. 399 § 1 i art. 384 k.p.c.).