II CR 742/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa (Wydziału Finansowego Prez. Woj. Rady Narodowej w Ł.) przeciwko Stefanowi S., Wacławowi S., Mieczysławowi S., Czesławowi S., Janowi S., Anieli W., Mariannie S., Alinie S., Zdzisławowi S. i Edwardowi S. o zapłatę, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 23 marca 1963 r.,uchylił zaskarżony wyrok również w stosunku do pozwanych Marianny, Aliny, Zdzisława i Edwarda S. w części dotyczącej powództwa o zapłatę kwoty 14.568 zł z odsetkami i orzekającej o kosztach procesu i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia wniosku powoda o przyznanie zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego; umorzył postępowanie w pozostałej części w stosunku do tych pozwanych oraz w całości w stosunku do pozwanych Stefana, Wacława, Mieczysława, Czesława i Jana S. oraz Anieli W.; oddalił rewizję w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od Wawrzyńca S. kwoty 243.800 zł twierdząc, że na nieruchomości pozwanego, położonej w S. pow. łęczyckiego, okupant niemiecki poczynił nakłady zwiększające w tej wysokości wartość nieruchomości.W toku postępowania Sąd Wojewódzki na wniosek powoda na podstawie art. 220 § 2 k.p.c. wezwał do udziału w sprawie Stefana, Wacława, Mieczysława, Czesława i Jana S. oraz Anielę W. jako współwłaścicieli wymienionej nieruchomości, a nadto, na skutek śmierci pozwanego Wawrzyńca S., wezwał na rozprawę wskazanych jego spadkobierców w osobach Marianny, Aliny, Zdzisława i Edwarda S. W tym stadium procesu powód ograniczył żądanie pozwu do kwoty 101.979 zł, domagając się jej zasądzenia w równych częściach od wszystkich współwłaścicieli nieruchomości.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo uznawszy, że brak było podstaw z art. 220 § 2 k.p.c. do zapozwania współwłaścicieli nieruchomości oraz że powództwo w stosunku do spadkobierców Wawrzyńca S. jest nieuzasadnione z tej przyczyny, iż roszczenia z tytułu nakładów poniemieckich można dochodzić tylko od tej osoby, która była właścicielem nieruchomości w chwili dokonania tych nakładów, a nie od jego następców prawnych. Sąd Wojewódzki nadmienił nadto, że powód może domagać się tylko różnicy wzrostu majątku w chwili jego zwrotu, a nie w chwili obecnej, oraz że powód może wystąpić z wnioskiem o wywłaszczenie nieruchomości.Powód w rewizji zarzucił, że Sąd Wojewódzki naruszył art. 5 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, w związku z art. 1 § 1 i 48 r. spadk. oraz uchybił art. 220 § 2, 242 § 1 i 326 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 220 § 2 k.p.c. dotyczy wyłącznie wypadków współuczestnictwa koniecznego. Współuczestnictwo takie zachodzi wtedy, gdy z istoty stosunku prawnego lub z mocy przepisu ustawy bierną legitymację procesową ma nie którykolwiek z zainteresowanych w zaprzeczeniu żądania powoda, ale tylko wszyscy zainteresowani łącznie, czyli gdy według przepisów prawa materialnego powództwo może być skutecznie wniesione łącznie przeciwko wszystkim uczestnikom, gdyż wszyscy oni stanowią niepodzielną stronę procesową.Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe, jak i współwłaścicieli rzeczy z tytułu nakładów na rzecz wspólną nie powoduje konieczności pozwania ich wszystkich łącznie o uregulowanie tych należności. Między stronami: Wawrzyńcem S. a jego rodzeństwem jako współwłaścicielami gospodarstwa spadkowego nie zachodziło współuczestnictwo konieczne, jeśli chodzi o zapłatę wartości nakładów poczynionych przez okupanta niemieckiego na ich wspólnym gospodarstwie, tym samym więc brak było podstaw do zastosowania art. 220 § 2 k.p.c.Wezwanie przez Sąd na podstawie art. 220 § 2 k.p.c. do udziału w sprawie zastępuje pozwanie osób wezwanych. Rodzeństwo pozwanego Wawrzyńca S. na skutek wezwania ich przez Sąd Wojewódzki do wzięcia udziału w sprawie stało się uczestnikami sprawy po stronie pozwanej. Sąd Wojewódzki jednak, stwierdzając w zaskarżonym wyroku brak podstaw z art. 220 § 2 k.p.c. do zapozwania tych osób, nie powinien był z tej przyczyny oddalić powództwa, a jedynie albo umorzyć postępowanie, albo uznać pismo powoda o wezwanie tych osób do udziału w sprawie jako nowy pozew. W tym ostatnim wypadku należało założyć nową sprawę i ewentualnie skorzystać z możliwości połączenia tych spraw na podstawie art. 225 k.p.c.Niezrozumiały jest pogląd Sądu Wojewódzkiego "że żądanie w stosunku do przypozwanych z art. 220 § 2 k.p.c., jako zgłoszone dopiero w grudniu 1961 r., należałoby uznać za spóźnione". Przepis art. 220 § 2 k.p.c. bowiem sąd stosuje z urzędu, tzn. w każdym wypadku stwierdzenia konieczności zapozwania wszystkich zainteresowanych bez względu na to, czy i kiedy strona powodowa zgłosiła wniosek o zapozwanie dalszych osób.Jednakże wobec oddalenia powództwa w stosunku do pozwanych Stefana, Wacława, Mieczysława, Czesława i Jana S. oraz Anieli W. z przyczyny braku przesłanek z art. 220 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy z mocy art. 390, 361 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do tych pozwanych i umorzył postępowanie w niniejszej sprawie. Rzeczą Sądu Wojewódzkiego natomiast będzie - w razie odpowiednich wyjaśnień powoda - rozważyć, czy wniosku powoda o wezwanie tych osób do udziału w sprawie poprzez art. 137 § 1 k.p.c. nie potraktować jako nowego pozwu.Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok również w stosunku do spadkobierców po pozwanym Wawrzyńcu S., przy czym wobec ograniczenia powództwa z mocy art. 390, 361 k.p.c. umorzył postępowanie w części dotyczącej zapłaty kwoty przewyższającej 14.568 zł, natomiast w części oddalającej powództwo o zapłatę dalszej kwoty 14.568 zł z mocy art. 384 k.p.c. przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, wychodząc z następujących założeń.Błędny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że obowiązek właściciela rzeczy zaspokojenia roszczeń Skarbu Państwa z art. 5 i 6 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich z tytułu nakładów poczynionych na tę rzecz przez okupanta niemieckiego nie przechodzi na spadkobierców. Z mocy bowiem art. 1 § 2 pr. spadk. nie przechodzą na spadkobierców prawa i obowiązki, które są ściśle związane z osobą spadkodawcy lub których wygaśnięcie wskutek jego śmierci przewidują szczególne przepisy. Obowiązek zaspokojenia roszczeń Skarbu Państwa z tytułu nakładów określonych w art. 5 i 6 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich jest wprawdzie zobowiązaniem osobistym w tym znaczeniu, że nie obciąża rzeczy, na którą dokonano nakładów, w związku z czym nie przechodzi na nabywcę rzeczy, jeśli nie przyjął on tego osobistego zobowiązania sprzedawcy, jednakże nie jest zobowiązaniem ściśle związanym z osobą właściciela rzeczy i z tej przyczyny nie wygasa z chwilą śmierci właściciela. Brak również przepisów, które by przewidywały wygaśnięcie tego obowiązku z chwilą śmierci dłużnika. Sąd Wojewódzki zatem, oddalając powództwo w stosunku do spadkobierców Wawrzyńca S., naruszył art. 5 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich oraz art. 1 § 2 pr. spadk.Okoliczność, że stronie powodowej przysługuje możność wystąpienia z wnioskiem o wywłaszczenie nieruchomości, nie uzasadnia oddalenia powództwa. Sąd Wojewódzki nie poczynił też żadnych ustaleń co do wartości nakładów, które usprawiedliwiałyby również i z tej przyczyny częściowe oddalenie powództwa.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.