IV CO 5/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Marowski. Sędziowie: K. Lipiński (sprawozdawca), W. Pol.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ignacego K. przeciwko Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. Wydział Finansowy, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy Skarbowi Państwa przysługuje na zasadzie art. 5 ust. 1 dekretu z dnia 9 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) prawo dochodzenia od właściciela nieruchomości, w której okupant dokonał nakładów, równowartości nakładów w przypadku, gdy nakłady te dokonane zostały z dochodów z nieruchomości?"uchwalił:"Państwo i inne podmioty wymienione w art. 5 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) mają prawo żądania równowartości dokonanych przez b. władze okupacyjne lub przez osoby i spółki w tymże przepisie wymienione nakładów również w tym przypadku, gdy na ich dokonanie użyto dochodów z majątku, w którym poczyniono nakłady."Uzasadnienie faktyczneDekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) w art. 5 ust. 1 daje Państwu i innym osobom tam wymienionym prawo żądania od właściciela majątku zapłaty równowartości nakładów dokonanych w majątku przez te osoby w czasie posiadania majątku bądź dokonanych przez okupanta, a w art. 6 ust. 1 stanowi, że nakłady w nieruchomościach i przedsiębiorstwach handlowych i przemysłowych, jeżeli majątek główny znalazł się w posiadaniu Państwa itd., nie podlegają wydaniu właścicielowi majątku głównego, gdy dadzą się dogodnie oddzielić. Pojęcie nakładu definiuje przepis art. 6 ust. 2 dekretu jako "wszelkie substancje majątkowe, nie wyłączając towarów, nawet zakupionych z funduszów właściciela przedsiębiorstwa, oraz wszelkie połączenia i przekształcenia majątku". Przepis art. 6 ust. 5 dekretu stanowi, że "straty wynikłe wskutek utraty posiadania nie mogą być potrącone z nakładów".Analiza przytoczonych przepisów prowadzi do wniosku, że nakładem jest to wszystko, co znalazło się w składzie majątku, a nie należało do niego in specie w chwili, gdy właściciel utracił posiadanie majątku. Właściciel majątku otrzymać ma zwrot tego, co in specie w składzie majątku pozostało. Reszta jako nakład podlega skutkom bądź art. 5, bądź art. 6 dekretu, to znaczy albo w postaci równowartości (art. 5), albo in natura (art. 6) przypada Państwu lub innym wymienionym w powołanych przepisach podmiotom, przy czym właściciel majątku nie może potrącić strat, jakich doznał wskutek utraty posiadania (por. uchwałę składu 7 sędziów z dnia 10 maja 1952 r. sygn. C 1510/51, ZO zesz. III/1952, poz. 62). Zakaz potrącenia strat wynikłych z utraty posiadania, niezależnie od wyraźnego przepisu art. 6 ust. 5 dekretu, znajduje potwierdzenie w brzmieniu ostatniego zdania art. 5 ust. 1 dekretu. Przepis ten nakazuje potrącić z wartości nakładów dochody oraz inne korzyści, osiągnięte w czasie posiadania majątku przez Państwo Polskie i inne polskie osoby. Skoro przepis art. 5 ust. 1 dekretu dotyczy zarówno nakładów dokonanych w czasie okupacji przez okupantów, jak i nakładów dokonanych już po ustaniu okupacji przez polskich posiadaczy, a nakazuje potrącić z wartości nakładów tylko korzyści osiągnięte w czasie posiadania przez polskich posiadaczy, daje tym wyraz zasadzie, że korzyści osiągnięte przez okupantów potrąceniu z nakładów nie podlegają. Nie ma żadnych podstaw do różnicowania sytuacji, gdy okupant pobierane z majątku dochody zużył na inny cel niż dokonywanie nakładów, a nakładów dokonał z innych źródeł, oraz sytuacji, gdy osiągane z majątku dochody zużył właśnie na dokonanie nakładów.To wszystko, co właściciel majątku utracił wskutek gospodarki okupantów (dochody, usunięcie przedmiotów in specie, zniszczenia itp.), stanowi straty wojenne, za które Państwo Polskie nie odpowiada ("straty wynikłe wskutek utraty posiadania" w rozumieniu art. 6 ust. 5 dekretu), niezależnie od tego, na jakie cele okupant uzyskane z majątku wartości zużył. Istnienie czy nieistnienie takich strat nie ma wpływu na uprawnienia Skarbu Państwa i innych podmiotów do żądania nakładów, chyba że na dokonanie nakładu okupant zużył substancję majątku in specie (np. zbudował dom z cegły pozostawionej przez właściciela na nieruchomości). Ale i wówczas nakładem jest to wszystko, co włożono w budowę prócz cegły (inne materiały budowlane, robocizna), choćby zostało uzyskane z dochodów majątku lub nawet w drodze sprzedaży składników majątku (np. zapłacono robociznę z kwot uzyskanych ze sprzedaży nadmiaru cegły).Właściciel majątku może uzyskać pokrycie strat spowodowanych przez okupanta tylko wówczas, gdy polegają one na zabraniu rzeczy in specie, jeżeli właściciel zdoła je odszukać u innej osoby, albo gdy rzeczy zabrane okupant in specie połączył z innym majątkiem, dokonując na nim nakładu. Właścicielowi materiałów przysługuje wówczas przeciwko właścicielowi majątku, na którym dokonano nakładu, powództwo o wydanie niesłusznego wzbogacenia z wyłączeniem praw Państwa wynikających z art. 5 dekretu (por. uchwałę składu 7 sędziów z dnia 19 stycznia 1956 r., sygn. 1 CO 37/55, OSN zesz. IV/1956 r., poz. 93).Powołania uchwała dotyczy jednak tylko i wyłącznie wypadku dokonania nakładów z cudzych materiałów zużytych na nakład w naturze i istniejących w majątku poszkodowanego in specie w chwili utraty posiadania. Nie można z niej wyciągnąć wniosku, sugerowanego przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania, że dokonanie przez okupanta nakładów na majątku z dochodów tego majątku (a konsekwentnie chyba i z dochodów innego majątku skonfiskowanego obywatelowi polskiemu) wyłącza prawa Państwa z art. 5 i 6 dekretu. Treść uchwały nie daje podstaw do takiego wniosku, a przytoczone wyżej argumenty przesądzają, że wniosek taki byłby sprzeczny z prawem. Przyjęcie go unicestwiłoby zresztą w praktyce cały sens art. 5 i 6 dekretu. Regułą bowiem było, że Niemcy dokonywali nakładów w Polsce ze środków uzyskiwanych w drodze konfiskat i grabieży mienia polskiego, a nie ze środków własnych. Wykładnia odmienna niż przyjęta w niniejszej uchwale prowadziłaby przeto do niemożliwej do przyjęcia i na pewno niezgodnej z intencją ustawodawcy konsekwencji, że Państwo i inne podmioty wymienione w art. 5 i 6 dekretu mogłyby bez przeszkód realizować swoje prawa tylko do tych nakładów, których okupanci wyjątkowo dokonali ze środków przywiezionych spoza granic Polski, natomiast w innych wypadkach właściciel majątku mógłby dowodzić, że na dokonanie nakładu okupanci zużyli dochody z jego majątku lub z majątku innego obywatela polskiego, przy czym w pierwszym wypadku nikt nie ma żadnych roszczeń, w drugim zaś prawo dochodzenia równowartości nakładów przysługuje nie Państwu, lecz pokrzywdzonemu przez zabranie dochodów obywatelowi (takie rozwiązanie przyjęto w powołanej uchwale co do zużycia na nakład cudzych materiałów in specie). Przyjęcia takiego założenia - i niesłusznego, i prowadzącego do nierozwiązanych komplikacji dowodowych - nie można ustawodawcy imputować, zresztą wbrew tekstowi przepisów.