I CO 37/55

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne, wynikłe w sprawie Ministerstwa Finansów przeciwko Józefowi K. i innym o 3.210 zł 56 gr:"Czy obywatel polski, właściciel materiałów zabranych mu przez okupanta bez odszkodowania, z których następnie okupant dokonał nakładów w majątku, określonym w przepisie art. 5 ust. (1) dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87), może dochodzić przeciwko właścicielowi tegoż majątku roszczeń z art. 123 k.z., czy przeciwnie, roszczenia te zostały przepisem art. 5 ust. (1) powołanego dekretu wyłączone i wartości nakładów z włączeniem materiałów do nich zużytych może żądać tylko Skarb Państwa?"Sąd Najwyższy uchwalił następującą zasadę prawną:1)"Przepis art. 5 ust. (1) dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) nie pozbawia obywatela polskiego, właściciela materiałów zabranych mu przez okupanta bez odszkodowania i użytych do nakładów dokonanych przez okupanta w majątku określonym w tym przepisie, możności dochodzenia przeciwko właścicielowi tegoż majątku roszczenia z tytułu niesłusznego zbogacenia materiałami użytymi do dokonania nakładów (art. 123 k.z.)".2)"Przepis art. 5 ust. (1) dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie daje Państwu (przedsiębiorstwom i instytucjom państwowym oraz osobom prawnym prawa publicznego) prawa żądania równowartości tej części nakładów, która dokonana została przez okupanta z materiałów zabranych przez niego bezprawnie obywatelowi polskiemu".Uzasadnienie faktycznePrzepisy dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) mają między innymi na celu ułatwienie osobom uprawnionym zwrot majątków, których posiadanie utraciły w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r. Wyrazem tego jest nie tylko szczególny, ułatwiony w stosunku do zasad ogólnych tryb postępowania sądowego o przywrócenie posiadania (art. 13-32), ale także szereg innych norm dekretu. Jedne z nich zmierzają do ujawnienia, zabezpieczenia i ochrony majątków opuszczonych (art. 7, 12, 13 i 14), inne przewidują nieważność wszelkich czynności lub aktów prawnych zdziałanych w odniesieniu do tych majątków z władzami okupacyjnymi albo instytucjami lub osobami działającymi z ramienia tych władz lub w porozumieniu z nimi oraz nieważność umów mających na celu uchronienie majątków od utraty w związku z wojną lub okupacją (art. 3 ust. 1).Wśród przepisów dekretu na szczególne podkreślenie, o ile chodzi o społeczną tendencję ustawodawcy, zasługuje przepis art. 2 ust. (5), który nie zalicza do majątków poniemieckich przechodzących na własność Skarbu Państwa majątków zajętych lub skonfiskowanych przez b. władze okupacyjne (poza pewnymi wyjątkami) oraz majątków, których wyzbycie się na rzecz Rzeszy Niemieckiej, b. Wolnego Miasta Gdańska, obywateli tych państw itd. nastąpiło po dniu 1 września 1939 r. pod wpływem groźby.Przy wykładni poszczególnych przepisów omawianego dekretu, dotyczących majątków opuszczonych nie można pomijać zaznaczonej wyżej dominującej tendencji ustawodawcy, polegającej nie tylko na uznaniu praw właścicieli (posiadaczy) do odzyskania majątków opuszczonych, ale także na daleko idącej pomocy przez ustanowienie szczególnych norm prawnych. Ta tendencja powinna być uwzględniona zarówno przy tłumaczeniu tych norm dekretu, które regulują prawa do zwrotu majątków opuszczonych, jak i tych, które ustanawiają obowiązki właścicieli (posiadaczy) tych majątków wobec Skarbu Państwa (O.U.L.) lub ograniczają w jakikolwiek sposób prawo do zwrotu.Przedstawione składowi 7 sędziów do rozstrzygnięcia pytanie prawne dotyczy wykładni art. 5 ust. (1) cytowanego dekretu, przepisu, który między innymi nadaje Państwu, przedsiębiorstwom i instytucjom państwowym oraz osobom prawnym prawa publicznego prawo żądania równowartości nakładów dokonanych przez b. władze okupacyjne w majątku opuszczonym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego doszło do rozbieżności w odpowiedzi na pytanie, czy prawo Skarbu Państwa lub przedsiębiorstwa, instytucji państwowych oraz osób prawa publicznego do równowartości nakładów dokonanych przez b. władze okupacyjne (lub przez osoby i spółki, wymienione w przepisie art. 2 ust. (1) i (4) dekretu, których mienie przechodzi na własność Skarbu Państwa lub osób prawnych prawa publicznego) obejmuje również wartość materiałów, użytych przez okupanta do dokonania nakładów, a zabranych obywatelowi polskiemu przez okupanta bez odszkodowania. Według jednego poglądu prawo Państwa do żądania równowartości takich nakładów jest nieograniczone w tym sensie, że wyłącza roszczenia właściciela materiałów, zabranych mu bez odszkodowania i użytych do dokonania nakładów. Właścicielowi takich materiałów nie przysługują roszczenia z tytułu niesłusznego zbogacenia ani przeciwko właścicielowi majątku opuszczonego ani Skarbowi Państwa. Przepis art. 123 k.z. nie wchodzi w tej sytuacji w zastosowanie ze względu na szczególny przepis art. 5 ust. (1) dekretu uchylający w tym zakresie normę ogólną.Powyższy pogląd, wypowiedziany w orzeczeniu S.N. z dnia 22 marca 1954 r. sygn. C. 1935/53 jest mylny, oparty na rozszerzającej wykładni powołanego przepisu art. 5 ust. (1), nie uzasadnionej jednak w świetle przepisów dekretu i jego podstawowych założeń społeczno-ekonomicznych.Odrębność unormowania zagadnienia zwrotu nakładów według przepisu art. 5 ust. (1) omawianego dekretu w porównaniu z przepisami ogólnymi traktującymi o obowiązku lub prawie zwrotu nakładów, dokonanych w cudzym majątku, polega po pierwsze na tym, że roszczenie o zwrot nakładów następuje tylko w formie wartości pieniężnej, po drugie prawo do zwrotu uzależnione zostało jedynie od przesłanki, czy w chwili zwrotu majątku istnieje wzrost majątku pozostający w związku z nakładem i na ograniczeniu roszczenia do wysokości wzrostu tej wartości. Natomiast omawiany przepis nie zawiera żadnego wyjątku od obowiązującej ogólnie zasady, że kto dokonał nakładu na rzeczy drugiego kosztem cudzego majątku bez podstawy prawnej do rozporządzania nim na swoją korzyść, nie nabywa prawa do nakładu lub jego wartości (w całości lub odpowiedniej części).W sformułowaniu art. 5 ust. (1) dekretu nie można dopatrzeć się takiego wyjątku. Skoro przepis ten nie zawiera wzmianki w sensie np. takim, że Państwu (itd.) służy prawo żądania zapłaty wartości nakładów dokonanych przez b. władze okupacyjne bez względu na to z czyich funduszów i materiałów nakład dokonano, to użyte przez dekret sformułowanie "nakład dokonany przez b. władze okupacyjne" nie jest wyrazem woli ustawodawcy objęcia tym sformułowaniem również nakładów dokonanych z cudzych materiałów lub w ogóle z cudzego majątku, zagrabionego bezprawnie przez okupanta obywatelowi polskiemu. Wykładnia zatem gramatyczna wyklucza pogląd, jakoby dekret w przepisie art. 5 ust. (1) obejmował również przypadek, gdy dokonany nakład pochodzi z przestępstwa popełnionego przez okupanta hitlerowskiego.Przepis art. 5 ust. (1) przyznaje prawo do zwrotu nakładów również posiadaczom majątków oddanych im w posiadanie przez władze państwowe i mówiąc o prawie tych osób do żądania równowartości nakładów używa podobnego sformułowania, a mianowicie, "mają prawo do równowartości dokonanych przez nich nakładów". Ponieważ pod kategorię tych posiadaczy podpadają również osoby fizyczne, prowadziłoby to przy przyjęciu zwalczanej wykładni do wniosku, że ustawodawca i tym osobom przyznał nieograniczone prawo do nakładów, choćby dokonanych z cudzych bezprawnie zadysponowanych materiałów. Intencji takiej oczywiście nie można przypisać ustawodawcy, dla braku jakiegokolwiek społecznego interesu w tego rodzaju unormowaniu.Przy wykładni art. 5 ust. (1) dekretu należy mieć na uwadze, poza brzmieniem tego przepisu, wnioski płynące z postanowień art. 2 ust. (5) dekretu, o którym już na wstępie była mowa. Ustawodawca Polski Ludowej normując przejecie na własność Skarbu Państwa majątków poniemieckich, nie zalicza do nich majątków zajętych lub skonfiskowanych przez b. władze okupacyjne. Ustawodawca w sposób oczywisty nie uznaje tych aktów okupanta. Obcy mu jest zamiar wykorzystania ich dla zwiększenia majątku narodowego. Majątki skonfiskowane i zajęte przez okupanta, o ile istnieją jeszcze jako rzeczy samoistne, stanowią nadal przedmiot poprzedniej własności. Mogą być majątkiem opuszczonym, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 1 cytowanego dekretu (tj. jeżeli osoby, którym majątek zajęto lub skonfiskowano nie odzyskały ich posiadania). Gdyby tego rodzaju majątki po konfiskacie ich przez okupanta utraciły swą samoistność, np. przez użycie ich do nakładów na rzeczy innej, właściciel ich nie traci roszczeń wynikających z przepisów prawa cywilnego, między innymi z art. 123 k.z. z tytułu niesłusznego zbogacenia.Treść powołanego art. 2 ust. (5) usprawiedliwia w zupełności powyższe wnioski, skoro wyraźnie nie wiążą z zajęciem i konfiskatą przez b. władze okupacyjne żadnych skutków prawnych, które by ograniczały w jakimkolwiek kierunku prawa właścicieli do majątków skonfiskowanych (zajętych). Wobec tak jasnej woli ustawodawcy, wyrażającej pełne poszanowanie prawa właścicieli majątków skonfiskowanych przez okupanta nie należy przy stosowaniu przepisu art. 5 ust. (1) dekretu dążyć do wykładni, która by nie mając pokrycia w brzmieniu tego przepisu, nadawała mu znaczenie szersze wprost sprzeczne z treścią art. 2 ust. (5). Byłoby to ponadto niezgodne z ogólną tendencją cytowanego dekretu w stosunku do majątków opuszczonych, zaznaczoną na wstępie uzasadnienia.Przepis art. 5 ust. (1) dekretu nie przekreśla praw właściciela materiałów zabranych mu bez odszkodowania, a zatem skonfiskowanych przez okupanta a zużytych do dokonania nakładów w majątku opuszczonym, do dochodzenia roszczeń z art. 123 k.z. Przepis ten również nie nadaje Państwu uprawnień do żądania od właściciela (posiadacza) majątku opuszczonego także i równowartości materiałów użytych do nakładów dokonanych przez okupanta, a zabranych bez odszkodowania.Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie jest, o ile chodzi o majątki nie poniemieckie, aktem ustawodawczym o charakterze wywłaszczeniowym. To należy również przy wykładni jego przepisów mieć na względzie. Odmienne zatem skutki niekorzystne dla właścicieli materiałów, użytych przez okupanta do dokonania nakładów, od tych jakie wynikają z treści art. 5 ust. (1) oraz art. 2 ust. (5) dekretu można by oprzeć tylko na innej wyjątkowej normie prawnej, wyłączającej stosowanie tych przepisów.W związku z zagadnieniem wykładni art. 5 ust. (1) wymaga wyjaśnienia jako dalsza kwestia, jakie majątki podpadają pod ten przepis.Przepis ten mówiąc o prawie żądania wartości dokonanych nakładów w majątkach, jakie ma na myśli, nie używa określenia "majątek opuszczony" lub "poniemiecki". Brak określenia "poniemiecki" jest jasny. Przepis art. 5, podobnie jak i art. 6, cytowanego dekretu nie dotyczy nakładów dokonanych w majątkach poniemieckich.Wynika to bez wątpliwości z treści art. 5 i 6 cytowanego dekretu, wiążących się tematycznie. W treści tej jest mowa o majątkach podlegających "zwrotowi" lub "wydaniu osobie uprawnionej do przywrócenia posiadania". Określenia te nie mogą odnosić się do majątków poniemieckich. Jednocześnie nie ma w treści omawianych przepisów żadnej takiej wzmianki, która by wskazywała pośrednio, że chodzi również o nakłady w majątkach poniemieckich.Stwierdzenie, że przepisy art. 5 i 6 dekretu nie dotyczą majątków poniemieckich nie zwalnia od dalszego wyjaśnienia, dlaczego brak w tych przepisach również określenia "majątek opuszczony". Wyjaśnienia należy szukać w samej ustawowej definicji majątku opuszczonego, jaką daje art. 1 ust. (1) cytowanego dekretu. Majątkiem opuszczonym w rozumieniu art. 1 ust. (1) jest wszelki majątek osób, które w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r. utraciły jego posiadanie, a następnie go nie odzyskały. Gdyby zgodnie z tą definicją ustawodawca użył w art. 5 cytowanego dekretu określenia "majątek opuszczony", wyłączyłby przez to stosowanie tej szczególnej normy, np. do nakładów, dokonanych przez b. władze okupacyjne w majątkach osób, które wprawdzie utraciły ich posiadanie w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r., ale odzyskały je przed wejściem w życie ustaw normujących przywrócenie posiadania majątków opuszczonych (dekret z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych - ustawa z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych). Ponieważ takie unormowanie wyłączałoby spod działania przepisu art. 5 nakłady w majątkach w istocie swej nie różniących się od majątków ściśle odpowiadających ustawowej definicji, nie można mieć wątpliwości, że ustawodawca świadomie nie wprowadził do art. 5 określenia "majątek opuszczony".W praktycznym stosowaniu art. 5 cytowanego dekretu co do roszczeń Skarbu Państwa, dochodzącego równowartości nakładów dokonanych przez b. władze okupacyjne, rozwiązanie przyjęte w sentencji niniejszej uchwały nie stwarza żadnych dla Państwa utrudnień. Skarb Państwa, aczkolwiek obciąża go w procesie dowód dokonania nakładów przez okupanta, nie jest obowiązany równocześnie do wykazania, że do nakładów nie użyto żadnych materiałów skonfiskowanych lub stanowiących cudzą własność. Dowód przeciwny obciąża właściciela (posiadacza) majątku, w którym nakładu dokonano (art. 4 przep. og. pr. cyw.). Gdyby w procesie pozwany zarzutu takiego nie podniósł lub go nie udowodnił, powództwo ulega w pełni uwzględnieniu stosownie do zasad art. 5 ust. (1), choćby nawet w rzeczywistości użyto bezprawnie do nakładu materiałów cudzych. Nie pozbawia to jednak właściciela materiałów roszczeń z art. 123 k.z., jednakże właściciel w przypadku, gdy już zapadł prawomocny wyrok na rzecz Skarbu Państwa uwzględniający również i wartość materiałów cudzych, powinien roszczenia skierować przeciwko Skarbowi Państwa jako niesłusznie zbogaconemu. Taka sama jest sytuacja, gdy właściciel majątku dobrowolnie zaspokoił roszczenia Skarbu Państwa, bez odliczenia wartości cudzych materiałów.Wychodząc z powyższych zasad Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów udzielił na przedstawione pytanie prawne odpowiedzi przytoczonej w sentencji niniejszej uchwały.