II CR 847/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa K. przeciwko Fabryce Maszyn Budowlanych w W. o 19 329 zł, po rozpoznaniu rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 27 lutego 1956 r.1.uchylił zaskarżony wyrok w całości,2.umorzył postępowanie w obu instancjach w przedmiocie żądania premii, 3. sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania w pozostałym zakresie.Uzasadnienie faktyczneWe wniosku skierowanym w dniu 25 czerwca 1955 r. do Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Fabryce Maszyn Budowlanych w W., a następnie przekazanym do rozpoznania Sądowi, powód Józef K. domaga się zasądzenia od Fabryki Maszyn Budowlanych w W. kwoty 19 329 zł tytułem wynagrodzenia zasadniczego po 862 zł miesięcznie za czas od dnia 25 stycznia do dnia 1 czerwca 1955 r., trzymiesięcznego odszkodowania za okres po zwolnieniu z aresztu, odszkodowania za 2 miesiące nie wykorzystanych w 1954 r. i 1955 r. urlopów, dodatku rodzinnego za okres od dnia 25 października 1954 r. do dnia 1 listopada 1955 r. oraz premii za tenże okres. Żądanie to uzasadnia powód szkodą wyrządzoną mu przez pozwanego pracodawcę przez nieuzasadnione zwolnienie go z pracy magazyniera w dniu 25 października 1954 r. po aresztowaniu powoda, który wyrokiem Sądu Powiatowego dla m. Wrocławia z dnia 31 maja 1955 r. V.k.p. 445/55 został uniewinniony z zarzutu przywłaszczenia pasów transmisyjnych skórzanych, fartuchów juchtowych i pasów ze skóry surowej. W toku postępowania sądowego żądania swoje powód uzasadnił odpowiedzialnością pozwanej fabryki z art. 134 k.z. za wyrządzenie mu szkody czynem niedozwolonym, jakim miało być nieusprawiedliwione spowodowanie tego aresztowania.Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, wyjaśniając, że po zwolnieniu powoda z aresztu zostało mu wypłacone trzymiesięczne odszkodowanie.Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z dnia 27 lutego 1956 r. zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 2829,63 zł z 8% od dnia 20 lipca 1955 r. z rygorem natychmiastowej wykonalności, oddalił powództwo w pozostałej części, oraz obciążył powoda opłatą sądową w kwocie 768,50 zł, a pozwanego w kwocie 99,50 zł, i zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty zastępstwa w kwocie 686 zł.Na podstawie dokonanych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że pozwane przedsiębiorstwo mogło utracić zaufanie do powoda, co uzasadniało zwolnienie go z pracy w dniu 25 października 1954 r. bez wypowiedzenia, oraz że w postępowaniu strony pozwanej brak cech wypełnienia czynu niedozwolonego, rodzącego obowiązek wyrównania strat spowodowanych powodowi przez jego aresztowanie. Sąd Wojewódzki jednak w związku z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 1951 r. i pismem okólnym prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r. uznali że powodowi przysługuje wynagrodzenie za 3 miesiące. Ponieważ powód otrzymał już zasadnicze wynagrodzenie (862 zł × 3 = 2585 zł) odszkodowanie Sąd Wojewódzki uzupełnił do wysokości pełnego wynagrodzenia, zasądzając nadto dodatek rodzinny (po 182,50 zł mieś.) i przeciętną premię (po 760,71 zł mieś.) za miesiące - tj. łącznie kwotę 2829,63 zł.Od tego wyroku złożyły rewizje obie strony.Powód zarzuca naruszenie prawa materialnego, sprzeczność pomiędzy istotnymi ustalenia Sądu a treścią zebranego w sprawie materiału oraz uchybienia proceduralne, - przez:1)uznanie, że postępowanie strony pozwanej nie posiada charakteru czynu niedozwolonego,2)pominięcie okoliczności, wskazujących na to, iż przyczyną zwolnienia było aresztowanie powoda,3)niedopuszczenie dowodu z kwitu na dostawę złomu,4)nieuwzględnienie żądania premii za przepracowany miesiąc październik 1954 r.Pozwana Fabryka Maszyn Budowlanych, uznając za uzasadnione zasądzenie tylko kwoty 547,50 zł, zarzuca pozostałej zasądzającej części zaskarżonego wyroku naruszenie prawa materialnego oraz sprzeczność ustaleń z treścią zebranego materiału przez:1)nietrafne przyznanie trzymiesięcznego wynagrodzenia pełnego wraz z premią pomimo że pismo okólne Nr 102 prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r. przyznaje prawo tylko do wynagrodzenia zasadniczego, oraz2)przyznanie wynagrodzenia za okres dłuższy niż dwa tygodnie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Podstawowym zagadnieniem, jakie przede wszystkim wymaga rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, jest pytanie, w płaszczyźnie jakich przepisów prawnych należy oceniać żądania pozwu. Powód uważa, iż strona pozwana przez swoje bezprawne postępowanie i spowodowanie jego aresztowania wyrządziła mu szkodę, za co winna ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 134 k.z.Dla zastosowania tego przepisu prawa jest konieczne stwierdzenie istnienia obiektywnych przesłanek odpowiedzialności: szkody, związku przyczynowego oraz bezprawności działania. Jeśli nawet przyjąć, że powód poniósł szkodę, nie mając możliwości normalnego zarobkowania na skutek przebywania w areszcie, to w żadnym razie, a nie tylko w okolicznościach omawianego przypadku, nie można uważać, aby istniał związek przyczynowy pomiędzy doniesieniem o przestępstwie a wywołaniem szkody, spowodowanej tymczasowym aresztowaniem. Zgodnie bowiem z art. 151 kodeksu postępowania karnego tymczasowe aresztowanie może nastąpić tylko na mocy postanowienia sądu lub prokuratora. Postanowienie w tym przedmiocie stanowi przeto akt władzy i nie może być przypisane komukolwiek innemu niż organowi, który postanowienie wydał, i to także wówczas, gdy wywołane zostało doniesieniem lub nawet wyraźnym wnioskiem osoby zainteresowanej sugerującym, kto jest uważany za podejrzanego o popełnienie przestępstwa.W danym przypadku brak również bezprawności działania po stronie pozwanej, która po stwierdzeniu kradzieży w magazynie, jaki powierzony był opiece powoda, miała nie tylko prawo ale i obowiązek złożenia zawiadomienia o przestępstwie w myśl art. 229 § 2 k.p.k.Niemożność oparcia na art. 134 kod. zob. odpowiedzialności pracodawcy za szkody spowodowane pracownikowi przez jego tymczasowe aresztowanie, wywołane doniesieniem pracodawcy, nie przesądza jednak zawsze o całkowitym braku jakiejkolwiek odpowiedzialności. W przypadkach bowiem, gdy tymczasowe aresztowanie pracownika nastąpiło na skutek złożonego wyraźnie w złej wierze doniesienia pracodawcy, a pracownik został zwolniony z aresztu w wyniku umorzenia śledztwa lub wyroku uniewinniającego, - może wchodzić w grę zagadnienie co do obowiązku pracodawcy wypłaty pracownikowi wynagrodzenia za czas pobytu w areszcie, a więc obowiązku wynikającego rzecz prosta ze stosunku umownego i uzasadnionego odpowiednimi przepisami prawa o stosunkach obligacyjnych, tj. przepisami art. 239-242 k.z.Trafny jest przeto wyrażony w zaskarżonym wyroku pogląd Sądu Wojewódzkiego, że stronie pozwanej nie można przypisać popełnienia czynu niedozwolonego, rodzącego obowiązek odszkodowania. Tym samym podstawowy zarzut rewizji powoda w tym przedmiocie uznać należy za niezasadny.Eliminując możliwość oparcia odpowiedzialności strony pozwanej na art. 134 k.z., należy tym samym stwierdzić w odpowiedzi na postawione na wstępie pytanie, iż stosunek stron powinien być oceniany na podstawie przepisów, dotyczących umowy o pracę.Dlatego też z zakresu żądań powoda ulega obecnie w całości wykluczeniu roszczenie o zasądzenie premii za okres od października 1954 r. do listopada 1955 r. bez potrzeby oceniania zasadności tego roszczenia i bez względu na to, czy i w jakiej mierze zostało ono uwzględnione wyrokiem Sądu pierwszej instancji - a to wobec uznania tych roszczeń za wygasłe przez art. 1 ustawy z dnia 22 marca 1957 r. o umorzeniu zaległych roszczeń dodatkowych ze stosunku pracy (Dz. U. z 1957 r. Nr 15, poz. 76). Na tym przepisie prawa opiera się orzeczenie Sądu Najwyższego o uchyleniu zaskarżonego wyroku w części, zasądzającej sumę 2282,13 zł tytułem przeciętnej premii za trzy miesiące i w części oddalającej pozostałe żądanie powoda w zakresie premii oraz o umorzeniu postępowania w obu instancjach w tym przedmiocie. Z uwagi na to, że w tej sytuacji procesowej nie może być mowy o tym, by którakolwiek ze stron przegrała sprawę o premię - przy ponownym rozpoznaniu sprawy i orzekaniu o rozkładzie kosztów procesu pomiędzy stronami Sąd Wojewódzki będzie miał na względzie, iż koszty obu stron w związku z roszczeniem powoda o premię ulegają również umorzeniu (art. 100 i analogia z art. 198 § 3 k.p.c.).Rozstrzyganie o pozostałych żądaniach powoda wymaga uprzedniej oceny, czy zwolnienie powoda z pracy w dniu 25 października 1954 r. bez wypowiedzenia na podstawie wówczas jeszcze obowiązującego art. 32 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych - było uzasadnione, czy nie. Dla oceny tej jest oczywiście konieczne stwierdzenie, jakie okoliczności stanowiły przyczynę tego zwolnienia.Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że zdaniem Sądu Wojewódzkiego strona pozwana mogła stracić zaufanie do powoda i powziąć obawy o powierzone jego pieczy mienie na podstawie treści doniesienia wozaka o propozycji dokonywania machinacji przy sprzedaży złomu oraz faktu znalezienia u powoda w czasie rewizji części pasów transmisyjnych i innych przedmiotów niewiadomego pochodzenia (nie pochodzących wprawdzie z okradzionego magazynu pozwanej fabryki).Jak to jednak słusznie podkreśla w swej skardze powód, Sąd Wojewódzki pominął w toku rozważań okoliczności wskazujące na to, że przyczyną zwolnienia powoda z pracy mogło być jego aresztowanie w dniu 19 października 1954 r. W szczególności zaś należało zwrócić uwagę na sprzeczność zeznań świadka J. o przyczynach zwolnienia i o tym, że osobiście wręczał powodowi pismo zwalniające, podając do wiadomości przyczyny zwolnienia, a z zeznaniami świadka Wandy B. o tym, że to ona doręczała powodowi pismo w przedmiocie zwolnienia, nie mówiąc dlaczego został zwolniony. Należało również - poza wyjaśnieniem w tym przedmiocie okoliczności obiektywnych - dążyć do uzyskania od strony pozwanej sprecyzowanego stanowiska w tym względzie, skoro strona ta w piśmie procesowym z dnia 29 września 1955 r. oraz na rozprawie w dniu 6 października 1955 r. kategorycznie twierdziła, iż powód został zwolniony w związku z aresztowaniem (stanowisko to podtrzymuje w odpowiedzi na rewizję powoda), natomiast na rozprawie w dniu 20 października 1955 r. złożyła oświadczenie, że bezpośrednią podstawą zwolnienia powoda było doniesienie furmanów.Kwestia ta ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Wskazania zawarte w piśmie okólnym Nr 102 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r. w sprawie zasad postępowania kierowników urzędów i instytucji państwowych oraz przedsiębiorstw uspołecznionych w przypadku tymczasowego aresztowania pracownika (M. P. 1952 r. Nr A-44 poz. 634) bynajmniej nie naruszają przepisów dotyczących umowy o pracę, a w szczególności przepisów upoważniających pracodawcę w określonych przypadkach do zwolnienia pracownika bez wypowiedzenia. Jeśli zatem takie natychmiastowe zwolnienie z pracy było uzasadnione w świetle obowiązującego w 1954 r. art. 32 rozporządzenia z dnia 16 marca 1925 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, zwolnionemu pracownikowi nie służą uprawnienia, wskazane w cytowanym piśmie okólnym Nr 102, choćby przypadkowo fakt zwolnienia nastąpił w tym samym okresie, gdy pracownik został tymczasowo aresztowany. Uprawnienia te nie służą mu również w tym przypadku, gdy aresztowanie nastąpiło na skutek popełnienia przez pracownika przestępstwa uzasadniającego samo przez się niezwłoczne rozwiązanie stosunku pracy (część IV pkt 1 pisma okólnego).Wbrew tego rodzaju sytuacji prawnej Sąd Wojewódzki dopuścił się istotnej sprzeczności, uznając z jednej strony, że zwolnienie powoda bez wypowiedzenia było uzasadnione przyczynami, nie pozostającymi w związku z faktem jego tymczasowego aresztowania, a z drugiej - stosując wskazania pisma okólnego Nr 102 prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r. w przedmiocie uprawnień pracownika tymczasowo aresztowanego, który następnie został uniewinniony. Nawiasem zauważyć zresztą można, że Sąd Wojewódzki, przyznając powodowi prawo tylko do trzymiesięcznego wynagrodzenia, popełnia niekonsekwencję, skoro w myśl cz. I pkt 2 tego pisma okólnego pracownik aresztowany, a następnie uniewinniony, powinien otrzymać wynagrodzenie za okres trzech miesięcy, licząc od dnia zaprzestania pracy z powodu aresztowania, a niezależnie od tego pracownikowi temu w myśl cz. I pkt 3 przysługuje prawo do odszkodowania za ustawowy okres wypowiedzenia (a więc pracownikowi umysłowemu - również w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia), jeśli nie zostanie zatrudniony po zgłoszeniu się do pracy w ciągu 7 dni od daty zwolnienia z aresztu. Sąd Wojewódzki zresztą, oddalając pozostałe żądania powoda, nie wypowiedział się w uzasadnieniu co do tego ostatniego uprawnienia, ani nie zajął się oceną faktu, czy spóźnione zgłoszenie się do pracy powoda jest usprawiedliwione jego stanem zdrowia.Wskazana sprzeczność, na którą Sąd Najwyższy zwraca również z urzędu uwagę na podstawie art. 380 § 2 k.p.c. nie pozwala na utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy, nawet - jeśli chodzi o częściowe uwzględnienie powództwa - poza granicami rewizji strony pozwanej, która nie kwestionuje zasądzenia kwoty 547,50 zł, stanowiącej uzupełnienie przyznanego powodowi trzymiesięcznego wynagrodzenia należnością z tytułu zasiłku rodzinnego.W związku z zarzutami rewizji strony pozwanej Sąd Najwyższy wyjaśnia, że istotnie w myśl wskazania zawartego w cz. I pkt 2 omawianego pisma okólnego Nr 102 wynagrodzenie wypłacone w połowie, a ewentualnie także i w pozostałej połowie, za okres do trzech miesięcy licząc od dnia zaprzestania pracy z powodu aresztowania, odpowiadać powinno tylko ostatnio pobieranemu wynagrodzeniu zasadniczemu wraz z ewentualnym dodatkiem lokalnym i wyrównawczym, a więc bez uwzględnienia osiąganej w tym okresie czasu przez pozostałą załogę premii. Natomiast wobec wyraźnie odmiennego sformułowania wskazania, zawartego w cz. I pkt 3 tegoż pisma okólnego, w przypadku niemożności zatrudnienia pracownika w tym samym zakładzie pracy po zgłoszeniu się przezeń do pracy najdalej w ciągu 7 dni po zwolnieniu z aresztu w wyniku umorzenia śledztwa lub wyroku uniewinniającego, pracownikowi przysługuje prawo do odszkodowania za ustawowy okres wypowiedzenia, tj. do odszkodowania obliczonego z uwzględnieniem pełnego wynagrodzenia, podobnie jak to ma miejsce w przypadku wskazanym w art. 39 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych.Zasada ta oczywiście ulega wyjątkowej korekturze o ile chodzi w związku z postanowieniami ustawy z dnia 22 marca 1957 r. o umorzenie zaległych roszczeń dodatkowych ze stosunku pracy (Dz. U. z 1957 r. Nr 15, poz. 76) w konkretnym wypadku o tzw. roszczenie dodatkowe w rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 19 listopada 1956 r. o uregulowaniu zaległych roszczeń dodatkowych ze stosunku pracy (Dz. U. z 1956 r. Nr 53, poz. 239).Sąd Najwyższy w związku z zarzutami rewizji strony pozwanej następnie przypomina wyjaśnienie, udzielone w orzeczeniu z dnia 29 sierpnia 1952 r. C. 737/52 (OSN 1954/I poz. 3), że pismo okólne Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r. należy traktować, jako źródło zobowiązania Skarbu Państwa wobec pracowników, którzy w ten sposób uzyskują prawo podmiotowe do świadczeń przewidzianych w tym piśmie. Wydanie omawianego pisma okólnego Nr 102 bynajmniej nie dezaktualizuje zasady prawnej ustalonej przez Sąd Najwyższy dnia 16 czerwca 1951 r. C. 479/50 (OSN 1952/I poz. 4), nawet jeśli pracodawcą jest państwowa jednostka organizacyjna. Wbrew zresztą poglądowi skarżącej punkt 3 sentencji tej zasady nie wskazuje w sposób obligatoryjny okresu dwutygodniowego jako okresu krótkiego, przez który pracownik umysłowy zachowuje prawo do wynagrodzenia w razie niemożności pełnienia obowiązków z. powodu tymczasowego aresztowania. Z uzasadnienia uchwały wynika jedynie, że taki okres nie powinien być krótszy od dwóch tygodni.Pewna różnica zachodzi jedynie w sposobie obliczania przypadającego wynagrodzenia. Uchwała z dnia 16 czerwca 1951 r., opierając się na art. 20 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, ma na względzie wynagrodzenie ostatnio pobierane przez pracownika przed jego aresztowaniem, a więc tzw. wynagrodzenie "pełne". Natomiast pismo okólne Nr 102 wyraźnie ogranicza wypłatę za okres po aresztowaniu do wynagrodzenia zasadniczego wraz z dodatkiem lokalnym i wyrównawczym.Na koniec Sąd Najwyższy z mocy art. 380 § 2 k.p.c. zwraca z urzędu uwagę na niewyjaśnienie przez Sąd Wojewódzki przesłanek oddalenia żądań powoda w przedmiocie odszkodowania za dwa niewykorzystane urlopy.Ze względów powyższych - bez potrzeby rozważania pozostałych zarzutów rewizyjnych obu stron - zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego ulega na mocy art. 384 k.p.c. uchyleniu.