II CSK 293/18

Sygn. akt II CSK 293/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 stycznia 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Anna Owczarek SSN Karol Weitz w sprawie z powództwa M. G. przeciwko […] Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej z siedzibą w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 stycznia 2019 r., skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt I ACa […], I. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w […] w pkt 3 i 4, zmienia wyrok Sądu Okręgowego w P., sygn. akt I C […] w pkt 4 w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 50.000 (pięćdziesiąt tysięcy) zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15 kwietnia 2016r. i oddala powództwo w pozostałej części, a ponadto zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 1.064 (jeden tysiąc sześćdziesiąt cztery) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. 2 II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 4900 (cztery tysiące dziewięćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 3 UZASADNIENIE M. G. domagała się, po ostatecznym sprecyzowaniu żądania, zasądzenia - od […] Ubezpieczeń […] Spółki Akcyjnej w W., jako ubezpieczyciela Samodzielnego Publicznego Zespołu Zakładów Opieki Zdrowotnej w P., w którym poddana została operacji chirurgicznej - kwoty 310 000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku uszczerbku na zdrowiu oraz kwoty 80 000 zł z ustawowymi odsetkami tytułem zadośćuczynienia za naruszenie praw pacjenta przez niepoinformowanie powódki o jej stanie zdrowia przez personel medyczny ubezpieczonego Zakładu Opieki Społecznej. Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 1 lipca 2016 r. zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 280 000 zł z ustawowymi odsetkami tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku uszczerbku na zdrowiu (pkt 1 i 2 sentencji wyroku), a w pozostałej części powództwo oddalił. Oddalając - dochodzone na podstawie art. 448 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku praw pacjenta, dalej jako: „u.pr.p. i r.p.p.” (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 159) - powództwo w części dotyczącej żądania zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek nienależytego poinformowania powódki o jej stanie zdrowia, Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka podpisała zgodę na leczenie. Stwierdził ponadto, że mimo niewypełnienia części dokumentu, który zawiera sformułowanie: „wyjaśniono powódce jej stan zdrowia i rozpoznane choroby”, poinformowano powódkę o celowości operacji usunięciu przydatków prawych z kikutem szyjki macicy. Powódka została więc – skonkludował Sąd Okręgowy - w stopniu wystarczającym powiadomiona o stanie zdrowia oraz o zaleconym leczeniu. Od tego wyroku obie strony wniosły apelacje. Pozwany zaskarżył wyrok w części uwzględniającej powództwo, natomiast powódka zaskarżyła wyrok w części, w której oddalono powództwo o zapłatę kwoty 50.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 15 kwietnia 2016 r. - tytułem zadośćuczynienia za naruszenie praw pacjenta. Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z dnia 31 maja 2017 r., uwzględniając częściowo apelację pozwanego zmienił wyrok Sądu Okręgowego przez obniżenie 4 o 80 000 zł kwotę zasądzonego zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku uszczerbku na zdrowiu, oddalił apelację pozwanego w pozostałej części, a ponadto oddalił apelację powódki. Sąd drugiej instancji wskazał, że skoro w apelacji nie zarzucono naruszeń prawa procesowego, to kierując się ustaleniami Sądu pierwszej instancji, należało uznać, że powódka udzieliła świadomej zgody na wykonanie zabiegu operacyjnego po uzyskaniu informacji o stanie zdrowia (art. 9 ust. 1 u.pr.p. i r.p.p.). Okoliczność, że poinformowanie powódki o celowości operacji oparte było na błędnej diagnozie, nie zniweczyło zrealizowanego uprawnienia powódki do uzyskania informacji o konieczności poddania się operacji. Nie można więc zarzucać personelowi medycznemu ubezpieczonego szpitala naruszenia dóbr osobistych powódki. Powódka, zaskarżając skargą kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej jej apelację, zarzuciła naruszenie art. 4 ust. 1 oraz art. 6, 8, 9, 16 i 17 u.p.p. i r.p.p. Wniosła o uchylenie wyroku w części zaskarżonej i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez „zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 50.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od 15 kwietnia 2016 r. do dnia zapłaty. We wniosku kasacyjnym powódka żądała zasądzenia od pozwanego na jej rzecz „kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów postępowania kasacyjnego oraz koszów zastępstwa procesowego w postępowaniu sądowym”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że roszczenie o zadośćuczynienie oparte na art. 4 u.p.p. i r.p.p. jest samodzielnym i odrębnym żądaniem, które służy ochronie dóbr osobistych pacjenta. Podniósł ponadto, że w świetle art. 6 i 8 u.p.p. i r.p.p. pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością i odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej. Te trafne uwagi skonkludował jednak zaskakującym i oczywiście błędnym wnioskiem, cyt.: „Fakt, że zabiegu dokonano z naruszeniem tych przepisów leżał już u podstaw zasądzonego zadośćuczynienia”. Niekonsekwencja w przyjętym przez Sąd Apelacyjny rozumowaniu wymaga podkreślenia, że roszczenie o zadośćuczynienie oparte na art. 448 k.c. w związku 5 z art. 4 ust. 1 u.p.p. i r.p.p. jest samodzielnym i odrębnym żądaniem od roszczenia o zadośćuczynienie wywodzonego z tytułu szkody na osobie i opartego na przepisie art. 445 § 1 k.c. Tego rodzaju stanowisko jeszcze na gruncie dawnego art. 19a ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm. - dalej: "u.z.o.z.") Sąd Najwyższy prezentował m.in. w wyroku z dnia 29 maja 2007 r., V CSK 76/07 (OSNC 2008/7-8/91), podkreślając, że odmienny jest przedmiot ochrony prawnej każdego z nich. Przepis art. 445 § 1 k.c. rekompensuje skutki uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, natomiast art. 19a u.z.o.z. chroni godność, prywatność i autonomię pacjenta. Pogląd ten pozostaje aktualny także na gruncie przepisu art. 4 ust. 1 u.p.p. i r.p.p. (uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2013 r., IV CSK 431/12, nie publ.). Przepis służy ochronie dóbr osobistych pacjenta, a decydujące o odpowiedzialności udzielającego świadczeń medycznych jest wyłącznie wykazanie naruszenia skatalogowanych w ustawie praw pacjenta i zawinienie podmiotu świadczącego usługę. W związku z tym pokrzywdzony nie musi udowadniać, że doszło do naruszenia prawnie chronionego dobra osobistego - wystarczy wskazać konkretne naruszenie praw pacjenta. Sądy obu instancji ustaliły, że działania personelu medycznego podejmowane wobec powódki w ubezpieczonym przez stronę pozwaną szpitalu były oparte na niedokładnej i w konsekwencji błędnej diagnostyce. Na podstawie błędnej i niekompletnej diagnozy powódka wyraziła zgodę na zabieg operacyjny. Sąd Apelacyjny z takiego ustalenia wywiódł błędny wniosek, że prawo pacjenta do informacji o swoim stanie zdrowia (art. 9 ust. 1 u.p.p. i r.p.p.) i wynikające z takiej informacji prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody (art. 16 u.p.p. i r.p.p.), nie zostały naruszone, bowiem personel medyczny „nie mógł pouczyć powódki o braku konieczności operacji z uwagi na fakt, że lekarze uważali, iż operacja jest konieczna”. W kontekście dokonanych ustaleń taka interpretacja wskazanych przepisów jest oparta na niezasługującym na aprobatę założeniu, że nawet błędna diagnoza lekarska postawiona na skutek zaniedbań i zaniechań przeprowadzenia określonych badań realizuje prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej (art. 6 ust. 1 u.p.p. 6 i r.p.p.), a oparta na tej błędnej diagnozie informacja o stanie zdrowia realizuje prawo pacjenta „do informacji o swoim stanie zdrowia” (art. 9 ust. 1 u.p.p. i r.p.p.). Należy odrzucić takie rozumowanie. Taka informacja o stanie zdrowia przekazana powódce pozbawiła ją również prawa pacjenta, o którym mowa w art. 16 u.p.p. i r.p.p., a więc prawa do wyrażenia zgody bądź jej odmówienia na poddanie się operacji, którą przeprowadzono w szpitalu, bowiem tylko decyzja pacjenta w tym przedmiocie podjęta na podstawie informacji, opartej na właściwej diagnozie, umożliwia pacjentowi zrealizowanie tego prawa. Wobec tego, że wspomniane prawa pacjenta zostały – jak wynika z dokonanych w sprawie ustaleń – naruszone przez szpital w sposób ewidentny i zawiniony, wyrządzając powódce krzywdę o dużym stopniu nasilenia, trwającą przez długi okres, należało – tytułem zadośćuczynienia - przyznać powódce na podstawie art. 448 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 u.p.p. i r.p.p. żądaną sumę 50 000 zł z ustawowymi odsetkami. Strona pozwana ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez ubezpieczony szpital na podstawie art. 822 k.c. Z tych względów, w zakresie tego żądania, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816 k.p.c. orzekł jak w pkt I sentencji. Na skutek zasądzenia kwoty 50 000 zł powódka przegrała sprawę w 40% i w takim stopniu powinna ponieść koszty postępowania apelacyjnego, które wyniosły – zgodnie z wyliczeniem podanym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – 18 991 zł. Powódka powinna zatem ponieść koszty w kwocie 7. 614 zł, a ponieważ poniosła je tylko w kwocie 6.550 zł, należało – zgodnie z art. 100 k.p.c. - zasądzić od niej na rzecz strony pozwanej różnicę wynikającą z tych kwot, a zatem kwotę 1 064 zł, zamiast orzeczonej przez Sąd Apelacyjny kwoty 4 844, 60 zł. O kosztach postępowania kasacyjnego w wysokości wskazanej w pkt II sentencji Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. aj