II CSKP 641/24

II CSKP 641/24 POSTANOWIENIE 13 października 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Jacek Widło na posiedzeniu niejawnym 13 października 2026 r. w Warszawie na skutek skargi kasacyjnej Banku od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 16 listopada 2022 r., I ACa 286/22, w sprawie z powództwa B.S. przeciwko Bankowi o ustalenie i zapłatę, 1. zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z 29 maja 2024 r., I CSK 1822/23 w ten sposób, że odmawia przyjęcia skargi do rozpoznania; 2. zasądza od pozwanej Banku (poprzednio) Banku.1 na rzecz powódki B.S. kwotę 5417 (pięć tysięcy czterysta siedemnaście) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. (E.C.) II CSKP 641/24 2 UZASADNIENIE Pozwany Bank (poprzednio Bank.1) wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 16 listopada 2022 r., w sprawie z powództwa B.S. o ustalenie i zapłatę, zaskarżając ten wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu ewentualnie uchylenie tego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy. W skardze powołano się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, związaną z błędną kwalifikacją prawną zawartej umowy kredytu jako denominowanego zamiast kredytu walutowego, co z kolei w konsekwencji doprowadziło do zastosowania przez Sąd odwoławczy dyspozycji art. 3851 § 1 k.c. i sankcji z art. 58 k.c. do umowy kredytu stricte dewizowego (walutowego), z całkowitym pominięciem charakteru umowy, w której występowały fakultatywne postanowienia o możliwości dokonywania wypłaty i spłaty w walucie krajowej, uznanych za abuzywne co - zdaniem skarżącego - stało w sprzeczności z poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z 9 października 2020 r., III CSK 99/18. Skarżący wskazał na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. potrzebę wykładni przepisów art. 3851 § 1 i 2 k.c. i dopuszczalności uznania części klauzuli za abuzywną. Wskazał na zagadnienie prawne, czy za indywidualnie wynegocjowany - w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. - uznać należy warunek umowny (postanowienie umowne), które zostało wprowadzone do umowy kredytu po przedstawieniu konsumentowi co najmniej dwóch możliwych (alternatywnych) rozwiązań oferowanych przez przedsiębiorcę, z których tylko jedno jest potencjalnie abuzywne i przy założeniu, że konsument miał swobodę wyboru obu rozwiązań. Wskazano na zagadnienie prawne, czy w świetle art. 4 ust. 2 Dyrektywy oraz art. 3851 § 1 k.c. oraz klauzuli generalnej „przeciętnego konsumenta”, sąd powszechny powinien brać pod uwagę - przy ocenie świadomości konsumenta - jego cechy osobiste, w szczególności czy konsument posiadający specjalistyczną wiedzę (wykształcenie, doświadczenie zawodowe) pozwalającą mu na rzetelną ocenę ryzyk ekonomicznych zasługuje na ochronę równoważną do ochrony przydanej konsumentowi bez wiedzy fachowej. Wskazano na trzy zagadnienia prawne II CSKP 641/24 3 dotyczące w istocie dopuszczalności zastępowania postanowień umowy uznanych za abuzywne przepisami dyspozytywnymi, wskazanymi w zagadnieniach. Sformułowano zagadnienie prawne dotyczące problemu, kiedy powstaje obowiązek rozliczeń stron w związku z stwierdzeniem nieważności (nieobowiązywania) umowy kredytu, kiedy roszczenia restytucyjne stron stają się wymagalne oraz od kiedy należy liczyć odsetki za opóźnienie w zapłacie. Sformułowano także zagadnienie dotyczące obowiązku informowania konsumenta przez sąd o konsekwencjach prawnych wynikających z unieważnienia w całości zawartej umowy wreszcie zagadnienie prawne, polegające na tym, czy w sytuacji, w której mechanizm przeliczenia należności w oparciu o tabele kursowe banku, ma charakter fakultatywny, zastosowanie winien mieć reżim art. 3851 § 1 i § 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich . Postanowieniem z 29 maja 2024r., I CSK 1822/23, Sąd Najwyższy przyjął skargę kasacyjną do rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 2026 r., o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego (Dz. U. z 2026, poz. 985, dalej ustawa frankowa lub u.f.) w sprawach, o których mowa w art. 1 ust. 1 lub 2, w których przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy przyjęto do rozpoznania skargę kasacyjną kredytodawcy, Sąd Najwyższy może zmienić postanowienie o przyjęciu do rozpoznania skargi kasacyjnej i odmówić przyjęcia jej do rozpoznania, jeżeli w sprawie nie występuje już istotne zagadnienie prawne lub nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a zarazem nie zachodzą okoliczności określone w art. 3989 § 1 pkt 3 lub 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala na zmianę postanowienia o przyjęciu skargi do rozpoznania, jeżeli w trakcie oczekiwania na rozpoznanie skargi, po jej przyjęciu przez Sąd Najwyższy, podniesione w niej istotne zagadnienia prawne, potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie sądów doczekały się rozwiązania, wykładni lub ujednolicenia II CSKP 641/24 4 orzecznictwa, a więc ze względu na publiczne cele skargi kasacyjnej, zrealizowano już funkcje nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego. Zarazem nie ma miejsce nieważność postępowania, jak również nie zachodzi przypadek oczywistej zasadności skargi. Po pierwsze, nie można uznać, że w sprawie wstępuje oczywista zasadność skargi kasacyjnej z uwagi na niezakwalifikowanie umowy kredytu jako dewizowego a kredytu denominowanego. Także podniesione w skardze zagadnienia zostały dostatecznie wyjaśnione w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Jeżeli chodzi o instytucję kredytu denominowanego, to przyjmuje się, że w polskim systemie prawnym można wyróżnić trzy rodzaje kredytów, w których występuje (w różnych rolach) waluta obca: indeksowany, denominowany i walutowy. W kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej np. w franku szwajcarskim, a zostaje wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, zaś spłata kredytu następuje w walucie krajowej (z wielu zob. wyrok SN z 7 maja 2026 r., II CSKP 1023/25). Kredytami walutowymi nie są więc kredyty, o których mowa w art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 pr. bank., czyli kredyty denominowane lub indeksowane do walut obcych. Elementem odróżniającym kredyt denominowany lub indeksowany do waluty obcej od klasycznego kredytu złotowego jest to, że wysokość zobowiązania kredytobiorcy uzależniona jest od kursu waluty, do której kredyt jest denominowany lub indeksowany. Kurs jest więc wskaźnikiem waloryzacji zobowiązania kredytobiorcy. Uzasadnione jest zatem traktowanie kredytów denominowanych lub indeksowanych do walut obcych, które spłacane są w tej walucie, jako kategorii odrębnej od kredytów złotowych i kredytów walutowych (zob. wyrok SN z 3 lutego 2026 r., II CSKP 203/23). W kredytach denominowanych waluta obca jest punktem odniesienia (miernikiem) wartości ekonomicznej świadczeń stron, które są wykonywane w walucie krajowej. Po drugie, w kredytach denominowanych, tak jak w przedmiotowej sprawie, co w ustaliły sądy meriti, mogą występować klauzule denominacyjne (indeksacyjne lub waloryzacyjne), których funkcją jest przeliczenie świadczenia wykonywanego w złotych polskich do waluty obcej. Postanowienia umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie II CSKP 641/24 5 kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu (a zatem również wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. następujące wyroki z: 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14; 8 września 2016 r., II CSK 750/15; 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; 24 października 2018 r., II CSK 632/17; 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; 30 września 2020 r., I CSK 556/18; 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22; czy postanowienia SN z: 29 marca 2023r., I CSK 3031/22; 27 kwietnia 2023r., I CSK 3374/22). Także zagadnienie prawne dotyczące możliwości zastępowania przepisami dyspozytywnymi klauzul uznanych za abuzywne, tak by osiągnąć efekt w postaci zastąpienia niewiążących postanowień przeliczeniowych średnim kursem NBP, było przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Jak wskazano w postanowieniach Sądu Najwyższego z: dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, 29 grudnia 2022, I CSK 3699) w razie eliminacji klauzul spreadowych, zniesiony zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również - pośrednio - zanika ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany charakteru głównego przedmiotu umowy i jej upadku. Brak jest podstaw do zastąpienia abuzywnych postanowień umowy jakimikolwiek innymi postanowieniami mogącymi wynikać z przepisów o charakterze dyspozytywnym, bowiem na dzień zawarcia spornej umowy, brak było w przepisach prawa polskiego regulacji mogących wypełnić lukę powstałą w wyniku stwierdzenia bezskuteczności postanowień odnoszących się do kursów waluty (zob. wyroki SN z: 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17 i 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18). Po trzecie, Jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. W takiej sytuacji sąd ma podstawy do stwierdzenia nieważności umowy (zob. wyroki SN z: 3 lutego 2026 r., II CSKP 203/23; 7 maja 2026 r., II CSKP 1023/25; postanowienie SN z 21 maja 2026, II CSKP 641/24 6 I CSK 1479/25). Stanowisko sądów polskich, w tym Sądu Najwyższego oraz dorobku judykacyjnego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. np.: wyrok z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18; wyrok SN z 29 października 2019 r., IV CSK 308/18; wyrok SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18), że w razie sporu o ważność umowy kredytu bankowego denominowanego (indeksowanego) do obcej waluty, w której treści znajduje się niedozwolona klauzula konsumencka dotycząca sposobu tej indeksacji, można zastosować sankcję nieważności umowy, która bez klauzuli niedozwolonej nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym, zwłaszcza ze względu na brak (odpadnięcie) któregoś z koniecznych składników (essentialia negotii) umowy nazwanej kredytu bankowego wyrażono w licznych nowszych orzeczeniach (zob. m.in uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyroki Sądu Najwyższego z: 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; 24 października 2018 r., II CSK 632/17, 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22. Orzeczenie w takim przypadku nie ma charakteru konstytutywnego. Po czwarte, w orzecznictwie przyjmuje się, że samo zapewnienie konsumentowi kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie obcej nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego spłaty rat kredytu w walucie krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej określanego swobodnie przez bank (zob. np. wyroki SN z: 25 października 2023 r., II CSKP 810/23; 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 21 września 2023 r., C-139/22, mBank). Nadto należy stwierdzić, że przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są: brak indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność z dobrymi obyczajami, rażące naruszenie interesów konsumenta. Rozstrzygając w przedmiocie abuzywności nie analizuje się indywidualnych cech konsumenta, takich jak poziom jego wykształcenia lub zakres doświadczenia (zob. postanowienie SN z 7 lutego 2023 r., I CSK 4243/22). Także artykuł 221 k.c. nie wyznacza cech osobowych podmiotu uważanego za konsumenta przez pryzmat takich okoliczności i cech jak wymagany zakres wiedzy i doświadczenia, krytycyzmu i zrozumienia wobec otrzymywanych informacji handlowych (zob. wyrok SN z 13 czerwca 2012 r., II CSK 515/11). Jak wskazał TSUE w wyroku z 21 września 2023 r., C‑139/22, artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 w związku z jej art. 2 lit. b) należy interpretować w ten sposób, że przedsiębiorca ma obowiązek poinformowania zainteresowanego konsumenta II CSKP 641/24 7 o istotnych cechach zawartej z nim umowy oraz o ryzyku związanym z tą umową, i to nawet wówczas, gdy ów konsument jest jego pracownikiem i posiada odpowiednią wiedzę w dziedzinie wspomnianej umowy. Należy także wskazać, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie dokonuje się ”separowania” poszczególnych klauzul umownych. W świetle art. 3851 § 2 k.c. w zw. z 3851 § 1 k.c., przez pojęcie „postanowienia umowy zawieranej z konsumentem'' należy rozumieć całą jednostkę redakcyjną konkretnej umowy, a nie wyrażoną w tych jednostkach, dającą się wyodrębnić normę prawną (poszczególne klauzule) regulującą zachowania stron stosunku prawnego. Zawarte w przedmiotowej umowie kredytowej postanowienia wprowadzające klauzulę indeksacyjną i odsyłające do tabeli kursów walut (klauzula kursowa) skarżącego Banku odnosiły się do mechanizmu wypłaty i spłaty zaciągniętego zobowiązania kredytowego i ustalania wartości świadczenia w oparciu o kurs franka szwajcarskiego. Postanowienia umowne w tej materii powinny były być interpretowane łącznie, a nie w separacji od siebie (zob. wyrok SN z 7 lutego 2023, II CSKP 1334/22). Wyszczególnienie w umowie jednostek redakcyjnych aktu prawnego (umowy, wzorca umownego) jest tylko zabiegiem technicznym, pomocniczym, ułatwiając orientację w tekście aktu oraz jego wykładnię. W rezultacie niezależnie od sposobu ujmowania jednostki redakcyjnej umowy, kształtuje ona, jako całość prawa i obowiązki stron w sposób zgodny lub sprzeczny z prawem. Należy zauważyć, że 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26, na skutek wniosku Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego, skład całej Izby Cywilnej podjął uchwałę: postanowienie umowy lub wzorca umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej albo denominowanego w walucie obcej, określające sposób wyznaczania kursu waluty na podstawie średniego kursu tej waluty ustalanego przez Narodowy Bank Polski korygowanego o marżę banku, podlega ocenie co do abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.) wyłącznie jako całość. Odnosząc się do zagadnienia dotyczącego obowiązku informacyjnego, należy wskazać, że w postanowieniu Sądu Najwyższego z 19 października 2022 r., I CSK 4730/22, wskazano, że sąd krajowy winien, w ramach krajowych norm proceduralnych i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, wskazać stronom w sposób obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie z umowy nieuczciwego warunku (zob. też wyrok TSUE II CSKP 641/24 8 z 10 czerwca 2021, C-776/19 pkt. 78). Należy także rozstrzygnąć w sprawie jakie stanowisko reprezentują konsumenci w przypadku, jeżeli Sąd dojdzie do wniosku, że analizowana klauzula ma charakter abuzywny, określając główne świadczenia stron (zob. np. wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22 i powołane tam orzecznictwo). Realizując obowiązek informacyjny, sąd rozpoznający sprawę powinien wykorzystać stosowne instrumenty procesowe, w tym także te przewidziane w art. 1561 i 1562 k.p.c. Przewodniczący ma zatem obowiązek pouczyć konsumenta o prawdopodobnym wyniku sprawy w świetle zgłoszonych twierdzeń i dowodów, tj. w szczególności o tym, czy - w ocenie sądu - istnieje możliwość utrzymania umowy po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych i jakie będą następstwa dalszego funkcjonowania stosunku prawnego o takiej treści (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Ewentualnie, przewodniczący powinien uprzedzić, że o konkretnym żądaniu dochodzonym w pozwie można rozstrzygnąć na innej podstawie prawnej, niż wskazana przez stronę. W takiej sytuacji możliwe będzie przyjęcie, że konsument jest należycie poinformowany o skutkach uznania danej klauzuli umownej za abuzywną i podjął świadomą decyzję co do udzielenia mu ochrony na podstawie Dyrektywy 93/13 oraz art. 3851 k.c. (zob. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 883/22). Co do kwestii powstania obowiązku rozliczeń stron w związku z nieobowiązywaniem (nieważności) umowy, to nienależne świadczenie w postaci sumy spłaconych przez kredytobiorcę rat powinno być zwrócone niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego (art. 455 k.c.). W tym przypadku przyjmuje się, że konsument powinien, co do zasady, uprzednio wyrazić wolę braku związania niedozwolonym postanowieniem umownym. W praktyce taka wola konsumenta jest wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli i - ewentualnie - z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony charakter postanowień (zob. postanowienia SN z 10 sierpnia 2026 r., I CSK 3823/24 i z 17 czerwca 2026 r., I CSK 2398/25). Brak takiego stanowiska wyrażonego wprost przez konsumenta, co do braku jego zgody na dalsze II CSKP 641/24 9 obowiązywanie umowy zawierającej klauzule abuzywne wyrażonego w toku postępowania sądowego, co do utrzymania umowy w mocy nie wyłącza jednak obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych świadczeń oraz powstania stanu opóźnienia w realizacji tego roszczenia przez zobowiązanego (zob. wyrok SN z 22 kwietnia 2026 r., II CSKP 569/24 i postanowienia SN z dnia 8 maja 2026 r., I CSK 357/26 i z 28 maja 2026 r., I CSK 1657/25). W zakresie zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego do rozpoczęcia tej wymagalności nie jest konieczne złożenie przez kredytobiorcę żadnego sformalizowanego oświadczenia przed odpowiednim organem, zaś przyjęcie konieczności złożenia takiego oświadczenia byłoby niezgodne z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. postanowienie SN z 9 kwietnia 2026 r., I CSK 3426/25). Odrzuca się przy tym pogląd, że roszczenie odsetkowe powinno być zasądzone dopiero od daty wyrokowania (zob. wyrok SN z 25 marca 2026 r., II CSKP 757/24). Jednocześnie w sprawie nie występują przesłanki do stwierdzenia nieważności postępowania. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 20 ustawy frankowej w zw. z. art. 3989 § 1 i § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz stosownie do art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c. rozstrzygnął o kosztach postępowania kasacyjnego. (E.C.) [a.ł]