II CZ 45/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Ciepła, W. Łysakowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z powództwa Wojewódzkiej Spółdzielni Mleczarskiej w K., Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w B., Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w K., Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Ke. i Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w S. przeciwko Spółdzielni Transportu Wiejskiego w Ke. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia członków spółdzielni na skutek zażalenia powódek na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 10 lutego 1983 r.postanowił uchylić zaskarżone postanowienie.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Wojewódzki w Koszalinie odrzucił pozew w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Mleczarskich w Ke. oraz innych spółdzielni przeciwko Spółdzielni Transportu Wiejskiego w Ke. o uchylenie uchwały z dnia 28.XII.1982 r. nadzwyczajnego walnego zgromadzenia pełnomocników Spółdzielni Transportu Wiejskiego w Ke. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego w sytuacji, gdy powodem jest członek spółdzielni - osoba prawna podlegająca orzecznictwu arbitrażowemu, do rozpoznania żądania o uchylenie uchwały właściwa jest komisja arbitrażowa, jeśli przedmiotem tej uchwały są prawa majątkowe członków spółdzielni. Zaskarżona uchwała dotyczy praw majątkowych członków spółdzielni i dlatego na podstawie przepisu art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. należało pozew odrzucić.W zażaleniu na to rozstrzygnięcie powodowie podnoszą, że przedmiotem sporu nie są roszczenia majątkowe, lecz żądanie oparte na przepisie art. 12 prawa spółdzielczego, i ze względu na charakter żądania w sprawie zachodzi dopuszczalność drogi sądowej. W konkluzji skarżący domagają się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do merytorycznego rozpoznania.Istota sporu w sprawie sprowadza się do zagadnienia, czy do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia pełnomocników spółdzielni dotyczącej stosunków majątkowych członków, będących jednostkami gospodarki uspołecznionej, przysługuje droga sądowa czy droga postępowania arbitrażowego.Pogląd wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia miał swoje oparcie w stanie prawnym obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze. Wówczas to na tle wykładni art. 38 poprzednio obowiązującej ustawy na podstawie kryterium majątkowego i niemajątkowego określano właściwość rzeczową sądów. Natomiast na podstawie kryterium majątkowego, gdy uchwała dotyczyła praw majątkowych, i kryterium podmiotowego, gdy skarżącym uchwałę walnego zgromadzenia spółdzielni był członek spółdzielni, będący osobą prawną, do rozpoznania sporu była właściwa komisja arbitrażowa.Wprawdzie art. 38 § 2 dawnego prawa spółdzielczego stanowił, że członek, którego prawa zostały naruszone poprzez uchwałę, może ją zaskarżyć do sądu, to jednak orzecznictwo przyjmowało, że argument płynący wyłącznie z wykładni gramatycznej powołanego przepisu nie jest wystarczający do wyłączenia drogi postępowania arbitrażowego (postanowienie SN Izba Cywilna i Administracyjna z dnia 30.III.1981 r. I CZ 15/81, OSPiKA z 1982 r., z. 3-4, poz. 38). Reprezentowano pogląd, że pierwszeństwo należy dać założeniom, jakie leżały u podłoża powołania do życia państwowego arbitrażu gospodarczego, a które wymagają, aby spory o prawa majątkowe między jednostkami gospodarki uspołecznionej były rozstrzygane przez państwowe komisje arbitrażowe, a nie sądy. Do państwowego arbitrażu gospodarczego nie należy rozpoznawanie sporów opartych na przepisie art. 42 prawa spółdzielczego (Dz. U. z 1982 r. Nr 30, poz. 210), chociażby stronami sporu były osoby, których udział w myśl art. 3 ust. 1 ustawy o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym (Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 183) uzasadniałby drogę postępowania arbitrażowego. Członek spółdzielni bez względu na to, jakim jest podmiotem, może zaskarżyć tylko do Sądu uchwałę walnego zgromadzenia spółdzielni z powodu jej niezgodności z przepisami prawa lub statutu.Pogląd ten ma swoje oparcie w następujących argumentach.Poprzednio i obecnie obowiązujące prawo spółdzielcze nic nie wspomina o właściwości państwowego arbitrażu gospodarczego, z czego można wyprowadzić wniosek, że w omawianej kwestii nie zaszły żadne zmiany. W rzeczywistości jest inaczej, gdyż w pierwszym projekcie ustawy prawo spółdzielcze z dnia 26 stycznia 1982 r. w druku sejmowym nr 141 w art. 42 § 8 proponowano następujące rozwiązanie: "Uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni zrzeszającej wyłącznie osoby prawne podlegające orzecznictwu państwowego arbitrażu gospodarczego podlega zaskarżeniu do tego arbitrażu".W obowiązującej ustawie pominięto ten przepis projektu, z czego wynika wniosek, że ustawodawca wszystkie sprawy o uchylenie uchwał walnych zgromadzeń członków spółdzielni przekazał sądom z wyłączeniem w pewnych wypadkach, jak to miało miejsce dotychczas, właściwości państwowego arbitrażu gospodarczego. Ponadto ze sformułowania art. 42 § 2 prawa spółdzielczego wynika, że członek spółdzielni może "zaskarżyć do sądu każdą uchwałę", co oznacza, że nie może być mowy o podziale uchwał na podlegające zaskarżeniu w drodze sądowej i w drodze postępowania arbitrażowego. Wszystkie więc uchwały walnego zgromadzenia członków z powodu ich niezgodności z przepisami prawa lub statutu członek spółdzielni może zaskarżyć wyłącznie do sądu.Nie bez znaczenia dla omawianej kwestii są argumenty normatywne wynikające z treści innych przepisów prawa spółdzielczego, na podstawie których określono wyłączność kognicji sądów powszechnych do rozpoznawania sporów powstałych w stosunkach spółdzielczych. W związku z tym konieczne jest powołanie się na unormowania zawarte w art. 255 i art. 256 prawa spółdzielczego. Dopuszczalność zaskarżenia uchwał do sądu przewidziana tymi przepisami została przyznana każdej organizacji spółdzielczej w stosunku do uchwał zjazdu delegatów i rady związku w sprawach organizacyjnych i majątkowych związku oraz w sprawach wykluczenia i wykreślenia członka związku.Przepisy art. 255 i art. 256 ustawy stanowią przedłużenie zasady wyrażonej w art. 42 prawa spółdzielczego i spory powstałe w zakresie ich unormowań podlegają rozpoznaniu wyłącznie na drodze sądowej.Również rozpoznawanie sporów, których stronami są spółdzielnie produkcji rolnej (wyłącznie jednostki gospodarki uspołecznionej), zostały poddane kognicji sądowej (art. 179). W art. 71 nowe prawo spółdzielcze przyznało organom administracji państwowej w określonych sytuacjach uprawnienie nałożenia na spółdzielnie obowiązku wprowadzenia do planu spółdzielni zadania lub wyznaczenia zadania poza planem i w wypadku doznania szkody przez spółdzielnię w następstwie wykonania takiej decyzji spółdzielnia może dochodzić od organu administracji państwowej odszkodowania. Spory z tego tytułu również rozstrzyga sąd, choć w tym wypadku mamy do czynienia z podmiotami postępowania arbitrażowego.Przytoczone zasadnicze unormowania zawarte w nowym prawie spółdzielczym, dotyczące stosunków cywilnoprawnych pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej, wskazują poza argumentami wypływającymi z wykładni historycznej i gramatycznej art. 42 prawa spółdzielczego na wyraźną wolę ustawodawcy ograniczenia w omawianej kwestii drogi postępowania arbitrażowego na rzecz drogi sądowej.Dlatego Sąd Najwyższy na zasadzie art. 388 § 1 w związku z art. 397 k.p.c. orzekł jak w sentencji.