II PR 238/73

Uzasadnienie faktycznePowód w dniu 11 listopada 1971 r. wniósł do Sądu Powiatowego pozew o zasądzenie od pozwanej Spółdzielni:1)ekwiwalentu za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy w latach 1968 do 1971 r. w kwocie 4.630 zł,2)wynagrodzenia za 7 miesięcy pozostawania bez, pracy od 3 kwietnia 1971 r. w sumie 19.600 zł,3)premii regulaminowej w kwocie 6.900 zł za I kwartał 1971 r.4) "dywidendy" w kwocie 620 zł za 1970 r.W piśmie procesowym z dnia 4 stycznia 1972 r. powód zaznaczył, że roszczeń tych dochodzi jako odszkodowania za "bezprawne" rozwiązanie stosunku pracy przez pozwaną Spółdzielnię.Powód twierdzi, że został rzekomo "wykluczony" z tej Spółdzielni w dniu 5 kwietnia 1971 r. bezpodstawnie i bezprawnie, ponieważ "merytoryczne" przyczyny zawieszenia i wykluczenia zostały prawomocnym umorzeniem postępowania karnego uznane za bezpodstawne, a zgodnie z obowiązującymi przepisami "wykluczenie" powoda ze Spółdzielni jako członka rady nadzorczej mogło nastąpić tylko uchwałą walnego zebrania. Z tych przyczyn zdaniem powoda - stosunek pracy trwa nadal.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 7 stycznia 1972 r. oddalił powództwo jako "przedwczesne", wyrażając pogląd, że powód powinien był zwrócić się o usprawiedliwienie opóźnienia w złożeniu odwołania, dopiero po załatwieniu tej sprawy w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym ewentualnie skierować sprawę na drogę sądową.Na skutek rewizji powoda Sąd Wojewódzki dnia 27 kwietnia 1972 r. uchylił powyższy wyrok, uznawszy, że powód nie dochodził roszczeń ze stosunku członkostwa, lecz roszczeń odszkodowawczych wynikłych z ustania spółdzielczego stosunku pracy, jeśliby zaś powód żądał uchylenia uchwały o wykluczeniu go ze Spółdzielni, do rozpoznania sprawy byłby właściwy Sąd Wojewódzki (art. 17 pkt 1 k.p.c.) ze względu na objęcie sporem prawa niemajątkowego. Sąd Wojewódzki przekazał więc Sądowi Powiatowemu sprawę do ponownego rozpoznania.Pismem z dnia 30 maja 1972 r. powód rozszerzył powództwo, żądając nakazania pozwanej Spółdzielni nawiązania z powodem na poprzednich warunkach stosunku pracy rozwiązanego uchwałą rady spółdzielni z dnia 3 kwietnia 1971 r. oraz nakazania pozwanej Spółdzielni, by bezzwłocznie przedstawiła walnemu, zgromadzeniu odwołanie powoda od wymienionej uchwały.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 30 grudnia 1972 r. stwierdził swą niewłaściwość i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu. Pismem z dnia 15 lutego 1973 r. powód rozszerzył powtórnie powództwo, żądając ponadto uchylenia wyżej wymienionej uchwały rady wykluczającej go ze Spółdzielni.Pozwana Spółdzielnia uznała powództwo do wysokości kwoty 1.077 zł z tytułu ekwiwalentu za 10 dni nie wykorzystanego urlopu i tę kwotę Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda, pozostałe zaś powództwo oddalił po dokonaniu następujących ustaleń.Powód był członkiem pozwanej Spółdzielni i pracował w jej przedsiębiorstwie. Rada Spółdzielni uchwalą nr 11/71 z dnia 3 kwietnia 1971 r. wykluczyła go ze Spółdzielni.Zawiadomienie o wykluczeniu wraz z uzasadnieniem nadano na pocztę dnia 5 kwietnia 1971 r. i powód podjął je w Urzędzie Pocztowym w dniu 7 kwietnia 1971 r. W dniu 24 kwietnia 1971 r. powód złożył odwołanie, któremu pozwana Spółdzielnia nie nadała biegu jako spóźnionemu, o czym zawiadomiono powoda pisemnie z podaniem przyczyn tej decyzji.Ponadto rada Spółdzielni uchwałą z dnia 13 maja 1971 r. pozbawiła powoda premii za I kwartał 1971 r., a walne zgromadzenie uchwałą nr 13 z dnia 15 czerwca 1971 r. pozbawiło powoda "dywidendy" za 1971 r., o czym powiadomiono powoda.Zgodnie z § 18 statutu pozwanej Spółdzielni powód jako wykluczony z niej miał prawo odwołać się od decyzji rady do walnego zgromadzenia w terminie 14 dni od otrzymania pisemnego zawiadomienia o wykluczeniu z uzasadnieniem. Powód jednak nie dochował powyższego terminu, gdyż zamiast do 21 kwietnia 1971 r. złożył odwołanie w dniu 24 kwietnia 1971 r. Sąd Wojewódzki uznał, że w świetle przepisów statutu pozwanej Spółdzielni obowiązującego w dacie "rozwiązania stosunku spółdzielczego" Sąd nie jest powołany ani do oceny, czy mimo spóźnienia odwołania należało nadać mu bieg, ani do przywrócenia uchybionego terminu bądź nakazania przedstawienia odwołania walnemu zgromadzeniu.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, zarząd pozwanej Spółdzielni w ramach swych kompetencji nie uwzględnił spóźnienia w złożeniu odwołania i nie nadał odwołaniu biegu.Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że powód nie może skutecznie powoływać się na przepis art. 30 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, gdyż przepis ten pozwala na bezpośrednie zwrócenie się do Sądu z żądaniem uchylenia uchwały rady o wykluczeniu, gdy zarząd zwleka ze zwołaniem walnego zgromadzenia, mimo że odwołanie złożono w statutowym terminie albo spóźnienie w złożeniu odwołania zostało uwzględnione przez organ statutowy do tego powołany. Z tej przyczyny Sąd Wojewódzki oddalił żądanie uchylenia cyt. uchwały rady spółdzielni jako spóźnione i oddalił także żądanie zobowiązania pozwanej Spółdzielni do przedłożenia tego spóźnionego odwołania walnemu zgromadzeniu do rozpoznania. Sąd Wojewódzki zaznaczył, że żaden przepis ustawy ani statut Spółdzielni nie daje Sądowi podstawy do ingerencji w sprawy Spółdzielni w tym zakresie.Sąd Wojewódzki oddalił także żądanie zasądzenia premii regulaminowej za I kwartał 1971 r. i "dywidendy" za rok 1970, uznał bowiem, że powód został tych świadczeń pozbawiony przez organ spółdzielni do tego powołany. Sąd Wojewódzki oddalił również powództwo dotyczące ponownego nawiązania spółdzielczego stosunku pracy, gdyż w myśl art. 38 i 126 ustawy o spółdzielniach i ich związkach wykluczony może skutecznie dochodzić nawiązania spółdzielczego stosunku pracy tylko wówczas, gdy skutecznie dochodził uchylenia decyzji o wykluczeniu. Sąd Wojewódzki wyraził przy tym pogląd, że wobec "prawomocnego rozwiązania z powodem spółdzielczego stosunku pracy z dniem 3 kwietnia 1971 r. powód nie może dochodzić odszkodowania za okres pozostawania bez pracy przez 7 miesięcy". Z tej przyczyny Sąd Wojewódzki oddalił powództwo o to odszkodowanie i powołując się na art. 127 ustawy o spółdzielniach i ich związkach uznał, że urlop za 1971 r. powodowi się nie należy, gdyż "rozwiązanie" stosunku pracy nastąpiło z mocą natychmiastową przez zakład pracy (art. 7 ustawy o prac. urlopach wypoczynkowych).Powód w rewizji żąda zmiany wyroku w części oddalającej powództwo przez uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie domaga się uchylenia wyroku w zaskarżonej części. Skarżący opiera rewizję na zarzucie, że Sąd Wojewódzki nie rozważył kwestii nieważności uchwały o wykluczeniu jako podjętej przez radę Spółdzielni przed odwołaniem powoda z rady, mimo że z mocy § 33 statutu pozwanej Spółdzielni wykluczenie członka rady może nastąpić dopiero po jego odwołaniu z rady. Zdaniem skarżącego wyczerpał on drogę postępowania wewnątrzspółdzielczego, a zarząd Spółdzielni bezprawnie wkroczył w kompetencje walnego zgromadzenia, nie nadając biegu spóźnionemu odwołaniu powoda wbrew przepisowi statutu spółdzielni, upoważniającemu to zgromadzenie do rozpoznania spóźnionego odwołania. Wreszcie skarżący zaznaczył, że żąda "dywidendy" za 1970 r. a nie za 1971 r.Sąd Najwyższy uznał rewizję za uzasadnioną z następujących przyczyn:W orzeczeniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 1971 r. I PR 158/71 (OSNCP 1972/2 poz. 32) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wskutek nie przedstawienia przez zarząd (czy radę) spółdzielni odwołania wykluczonego członka ze spółdzielni walnemu zgromadzeniu i niepodjęcia przez to zgromadzenie decyzji w terminie przewidzianym w statucie z mocy art. 30 § 1 in fine cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach zainteresowany były członek może zaskarżyć uchwałę o wykluczeniu ze spółdzielni do Sądu, który kontrolując merytoryczną zasadność zaskarżonej uchwały, dokonuje oceny, czy wskazane w zaskarżonej uchwale przyczyny wykluczenia istniały i czy uzasadniały one wykluczenie ze Spółdzielni. Niewyczerpanie bowiem przez organy Spółdzielni postępowania wewnątrzspółdzielczego z przyczyn dotyczących wewnętrznej działalności Spółdzielni daje możności skutecznego dochodzenia w drodze sądowej roszczeń podlegających rozpoznaniu w wewnątrzspółdzielczym postępowaniu, nie świadczy jednak samo przez się o ich zasadności (np. o wadliwości wykluczenia ze spółdzielni), nie zwalnia więc sądu od obowiązku wyjaśnienia, czy roszczenia te nie wygasły wskutek upływu terminu przewidzianego w ustawie dla ich dochodzenia, i nie zwalnia sądu od merytorycznej oceny zaskarżonej uchwały organu spółdzielni co do jej zgodności z prawem w zakresie objętym sporem.Wyjaśnienia powyższe odnoszą się także do niniejszej sprawy. Powód bowiem wniósł odwołanie od decyzji rady z trzydniowym jedynie opóźnieniem, zgodnie zaś z przepisami - złożonego do akt sprawy - statutu pozwanej Spółdzielni jej walne zgromadzenie powołane jest do rozpatrywania takich odwołań. W świetle wymienionych przepisów odwołanie od uchwały rady w sprawach wynikających ze stosunku członkostwa powinno być rozpatrzone przez najbliższe walne zgromadzenie członków pozwanej Spółdzielni, przy czym organ właściwy do rozpatrzenia odwołania może je rozpatrzyć także wówczas, gdy zostało wniesione po upływie przewidzianego w statucie terminu, jeżeli uzna, że spóźnienie nastąpiło z przyczyn uzasadnionych i było nieznaczne. Decyzję w tym zakresie podejmuje więc organ odwoławczy. W niniejszej sprawie powinna ona była być podjęta przez walne zgromadzenie wobec oczywiście nieznacznego spóźnienia (tylko trzydniowego), zwłaszcza że statut nie uzależnia podjęcia tej decyzji od żądania byłego wykluczonego członka Spółdzielni i nie przewiduje szczególnych wymagań dotyczących usprawiedliwienia w odwołaniu opóźnienia. Takie unormowanie statutowe pozostaje w zgodzie z orzecznictwem i doktryną, przestrzegającymi przed stosowaniem zbyt formalistycznych kryteriów przy ocenie prawidłowości wewnątrzspółdzielczego postępowania (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12 września 1963 r. II PR 601/62 OSNCP 1964/5 poz. 106 i z dnia 3 grudnia 1965 r. III PO 44/65 OSPiKA 1967/1 poz. 5 z aprobującą glosą W. Siedleckiego).W świetle przytoczonych przepisów statutu najbliższe walne zgromadzenie członków pozwanej Spółdzielni było powołane do rozpatrzenia odwołania powoda od decyzji rady wykluczającej ze spółdzielni. Zarząd Spółdzielni przez zaniechanie umieszczenia na porządku obrad walnego zgromadzenia sprawy rozpatrzenia odwołania byłego członka Spółdzielni od decyzji jej rady o pozbawieniu go członkostwa - także w kwestii ewentualnego nieuwzględnienia nieznacznego spóźnienia we wniesieniu odwołania - nie mógł pozbawić odwołującego się możności domagania się, aby Sąd dokonał kontroli zasadności postępowania organów pozwanej Spółdzielni w zakresie pozbawienia uprawnień członkowskich i związanych z tym roszczeń.Odmienny pogląd Sądu Wojewódzkiego oparty na uzależnieniu stosowania art. 30 § 1 zdanie ostatnie cyt. ustawy od wniesienia odwołania z zachowaniem terminu przewidzianego w statucie Spółdzielni do złożenia odwołania narusza ten przepis. Dopuszcza on bowiem dochodzenie w drodze sądowej roszczeń wynikających ze stosunku członkostwa po bezskutecznym upływie terminów ustalonych w statucie spółdzielni dla podjęcia decyzji przez organ odwoławczy, nie przewidując w tym zakresie dalej idących ograniczeń.Bezpodstawnie więc Sąd Wojewódzki uchylił się od rozstrzygnięcia kwestii, czy opóźnienie w złożeniu przez powoda odwołania od decyzji rady było nieznaczne i czy "nastąpiło z przyczyn uzasadnionych" - jak głosi statut pozwanej spółdzielni, tj. z przyczyn zasługujących na usprawiedliwienie i czy wykluczenie powoda było merytorycznie uzasadnione. Jeżeli chodzi o nadanie biegu sprawie mimo wniesienia pozwu z nieznacznym usprawiedliwionym opóźnieniem, wskazać należy, że Sąd Najwyższy słusznie zgodnie z potrzebami życia w wyroku z dnia 8 listopada 1972 r. II CR 367/72 dopuścił stosowanie w sprawach spółdzielczych przez analogię przepisu art. 117 § 3 k.c. wyjaśniając, że wyjątkowe okoliczności sprawy mogą w świetle tego przepisu uzasadniać merytoryczne jej rozpoznanie, mimo nieznacznego opóźnienia w skierowaniu sprawy do Sądu. Wyjaśnienie to w świetle wyżej przytoczonych przepisów statutu pozwanej Spółdzielni dotyczy także odpowiednio nieznacznego opóźnienia w skierowaniu odwołania powoda na drogę wewnątrzspółdzielczego postępowania, w obu bowiem sytuacjach chodzi o zachowanie terminów prawa materialnego, po upływie których roszczenie przestaje istnieć. Przesłanką skutecznego dochodzenia takiego roszczenia związanego z członkostwem jest zachowanie zarówno terminu odwołania od decyzji o wykluczeniu do nadrzędnego organu Spółdzielni, jak i zachowanie terminu przewidzianego w ustawie dla dochodzenia roszczenia na drodze sądowej.W razie rozpatrzenia odwołania powoda przez przewidziany w statucie pozwanej Spółdzielni organ odwoławczy, tj. przez walne zgromadzenie, wykluczony (powód) zgodnie z art. 38 § 2, 3 i 5 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach miałby prawo zaskarżyć do sądu niekorzystną dlań uchwałę walnego zgromadzenia przez wniesienie powództwa o jej uchylenie. Z mocy § 3 i 5 cyt. przepisu powództwo takie powinno być wniesione w ciągu 6 tygodni od daty walnego zgromadzenia; jeśli zaś powództwo wnosi wykluczony ze spółdzielni, który był nieobecny na walnym zgromadzeniu na skutek jego wadliwego zwołania - m.in. na skutek niezawiadomienia wykluczonego o terminie walnego zgromadzenia - powództwo takie powinno być wniesione w ciągu 6 tygodni od daty powzięcia przez wykluczonego wiadomości o niekorzystnej dlań uchwale walnego zgromadzenia, nie później jednak niż w ciągu jednego roku od daty walnego zgromadzenia. Żaden organ spółdzielni przez uchybienie swym obowiązkom statutowym nie może uchylić się od kontroli wykonywanej w drodze omawianego powództwa, nie może więc pozbawić osoby legitymowanej do wniesienia takiego powództwa możności wkroczenia na drogę sądową w terminie przewidzianym do wytoczenia takiego powództwa. Dotyczy to także powoda, któremu z wyłuszczonych przyczyn w wyżej wskazanym terminie sześciotygodniowym od daty powzięcia przezeń wiadomości o odbyciu się walnego zgromadzenia, na którym jego odwołanie powinno było być rozpatrzone, nie dłuższym jednak niż rok od daty tego walnego zgromadzenia, przysługuje prawo skierowania sprawy do rozpoznania w drodze sądowej. Organy Spółdzielni przez swe zaniechanie nie mogą bowiem pozbawić go tego prawa, ale na skutek ich uchybień (zaniechań) Spółdzielnia nie może znaleźć się w korzystniejszej sytuacji prawnej od tej sytuacji, która by istniała w razie nadania odwołaniu spółdzielcy w wewnątrzspółdzielczym postępowaniu prawidłowego biegu.Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, wychodząc z mylnego założenia, że art. 30 § 1 cyt. ustawy nie daje podstawy do kontrolnej ingerencji Sądu w sprawy pozwanej Spółdzielni objęte przedmiotem sporu w niniejszym procesie, naruszając przytoczony przepis prawa uchylił się od dokonania ustaleń i ocen dotyczących skuteczności wkroczenia przez powoda na drogę sądową, co dotyczy także roszczenia o premię regulaminową i o udział w podziale czystej nadwyżki bilansowej. Uzasadnia to z mocy art. 368 pkt 1 i 3 oraz art. 388 § 1 k.p.c. uchylenie wyroku tego Sądu w części zaskarżonej rewizją i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania w myśl wskazań udzielonych powyżej (art. 389 k.p.c.) z pozostawieniem temuż Sądowi zgodnie z art. 100 § 2 k.p.c. rozstrzygnięcia o kosztach dotychczasowego postępowania w zależności od końcowego wyniku procesu.Na rozprawie w Sądzie Najwyższym pełnomocnik powoda słusznie nie podtrzymał żądania nakazania pozwanej Spółdzielni, aby przedstawiła odwołanie od decyzji rady wykluczającej powoda z tej Spółdzielni walnemu zgromadzeniu do rozpoznania. Żądanie to okazało się bezprzedmiotowe wobec stwierdzenia, że powód wyczerpał ze swej strony postępowanie wewnątrzspółdzielcze. "Niepodtrzymanie" tego żądania - jako bezprzedmiotowego - nie jest ograniczeniem (zmianą) powództwa, gdyż żądanie to nie miało w sprawie samoistnego bytu materialnoprawnego, lecz było jedynie wyrazem mylnej oceny prawnej stanu sprawy. Dodać należy, że Sąd nie byłby władny wkraczać w zakresie objętym wspomnianym żądaniem w dziedzinę samorządności spółdzielni, gdyż powód nie byłby legitymowany do żądania od Sądu takiej ingerencji także z tej przyczyny, że wkroczenie na drogę sądową zapewnia prawem przewidzianą ochronę praw powoda, niezależną od tego, czy organy spółdzielni uznają za stosowne nadanie biegu odwołaniu powoda w wewnątrzspółdzielczym postępowaniu. Trwanie procesu nie wyłącza bowiem możliwości kontynuowania przez organy spółdzielni wspomnianego postępowania, a jego wynik może mieć jedynie pośredni wpływ - w ramach ewentualnej zmiany stanu faktycznego sprawy - na wynik niniejszego procesu.