III PO 44/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojciecha S. przeciwko Powiatowej Spółdzielni Pracy Usług Wielobranżowych w M. o odszkodowanie na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w M. z dnia 15 kwietnia 1965 r. i na skutek przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w R. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnień prawnych: przejął sprawę do rozpoznania, uchylił zaskarżony wyrok oraz przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w R., jako sądowi pierwszej instancji do rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód jako członek pozwanej spółdzielni do 31 I 1964 roku był kierownikiem jej zakładu fryzjerskiego, a następnie pracował jako fryzjer.W dniu 22 VI 1964 r. rada nadzorcza pozwanej spółdzielni podjęła decyzję o wykluczeniu powoda ze spółdzielni, o czym jej zarząd zawiadomił go pismem z dnia 23 VI 1964 r. podając, że przyczyną wykluczenia było dopuszczenie się przez powoda obrazy przełożonego przez postawienie mu na walnym zgromadzeniu nieprawdziwych zarzutów podrywających jego autortet. Równocześnie zarząd spółdzielni pismem z dnia 23 VI 1964 r. "wypowiedział" powodowi umowę o pracę "ze skutkiem natychmiastowym".Powód w piśmie z dnia 23 VI 1964 r. zaadresowanym do rady nadzorczej pozwanej spółdzielni wniósł o uchylenie decyzji rady o wykluczeniu go ze spółdzielni oraz o "anulowanie wypowiedzenia" umowy o pracę "ze skutkiem natychmiastowym". Powód wręczył to pismo przewodniczącemu rady i zaznaczył w tym piśmie, że uprzednio, w dniu 16 VI 1964 r., zwrócił się do Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy w Rzeszowie o przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie stawianych mu zarzutów. Po otrzymaniu od tego związku odpowiedzi z dnia 13 VII 1964 r. powód wysłał pismo do walnego zgromadzenia pozwanej spółdzielni poprzez radę i zarząd tej spółdzielni, traktując je, jako dalszy ciąg swojego poprzedniego pisma z dnia 23 VI 1964 r. stanowiącego - zdaniem powoda - odwołanie od decyzji o wykluczeniu skierowane do walnego zgromadzenia mimo oczywiście mylnego zaadresowania go do rady nadzorczej.Ani Zarząd, ani rada spółdzielni nie odpowiedziały powodowi na powyższe jego pisma i nie zwołano w jego sprawie walnego zgromadzenia w terminie przewidzianym w § 21 pkt 3 statutu pozwanej spółdzielni. Powód skierował więc sprawę do sądu domagając się uchylenia decyzji rady z dnia 22 VI 1964 r., przywrócenia go do pracy na dotychczasowym stanowisku i zasądzenia na rzecz powoda od pozwanej spółdzielni 10.500 zł wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy.Pozwana spółdzielnia zarzuciła, że powód - mimo, iż przez kilka lat był członkiem zarządu tej spółdzielni i z tej już przyczyny nie może się tłumaczyć nieznajomością sposobu zaskarżenia decyzji organów spółdzielni - nie wykorzystał postępowania wewnątrzspółdzielczego.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 15 IV 1965 r. powództwo oddalił uznawszy, że powód nie wniósł na czas odwołania od decyzji rady z dnia 22 VI 1964 r. o wykluczeniu go ze spółdzielni. Przy rozpoznawaniu sprawy z rewizji powoda Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości, czy pismo powoda z dnia 23 VI 1964 r. mimo mylnego skierowania go do rady należało potraktować, jako odwołanie od decyzji rady gdyż z wyrażonego w nim oświadczenia woli powoda wynikał niewątpliwy zamiar zaskarżenia tej decyzji (art. 47 przep. og. pr. cywil.); czy wobec niezwołania walnego zgromadzenia powód - po upływie 6-tygodniowego terminu przewidzianego w statucie dla dokonania tej czynności - był uprawniony do dochodzenia swych roszczeń na drodze sądowej, (art. 30 § 1 ustawy z dnia 17 II 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61), nadto czy w związku z kumulacją roszczeń dochodzonych w pozwie właściwy do ich rozpoznania był wyłącznie Sąd Wojewódzki (art. 17 pkt 1 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejąwszy sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.) zważył, co następuje:Powód dochodzi praw niemajątkowych - zwalczając wykluczenie go ze spółdzielni, jako godzące w jego cześć (art. 23 i 24 k.c. w związku z art. 128 § 3 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach) - łącznie z dochodzeniem troszczeń majątkowych dotyczących nawiązania spółdzielczego stosunku pracy i zasądzenia sumy pieniężnej mającej służyć naprawieniu szkody, jakiej doznał przez pozbawienie go zarobków w pozwanej spółdzielni.Sprawy o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe (oprócz spraw o rozwód oraz o ustalenie ojcostwa) należą do właściwości sądów wojewódzkich (art. 17 pkt 1 k.p.c.). Zachodzi więc nieważność postępowania, gdyż sąd powiatowy orzekł w sprawie, w której sąd wojewódzki jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 369 pkt 6 k.p.c.). Nieważność postępowania sąd rewizyjny bierze z urzędu pod rozwagę (art. 381 § 1 k.p.c.). Uzasadnia ona uchylenie zaskarżonego wyroku sądu powiatowego (art. 368 pkt 2) bez zniesienia dotychczasowego postępowania, tj. postępowania dowodowego, które przeprowadził sąd powiatowy, i postępowania przed sądem wojewódzkim (art. 388 § 2 k.p.c.). Brak jest bowiem podstaw do stwierdzenia, by postępowanie to w wyżej wskazanym zakresie (nie obejmującym wydania zaskarżonego wyroku, który ulega uchyleniu) zostało dotknięte nieważnością. Żadna ze stron nie podniosła bowiem zarzutu co do wadliwości tego postępowania i nie wykazuje ono uchybień, zniesienie tego postępowania pozostawałoby w rażącej sprzeczności z zasadą ekonomii procesowej.Pozostają więc aktualne wyżej podane pytania, przedstawione przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c. Przejęcie sprawy przez Sąd Najwyższy do rozpoznania nie uchyla aktualności tych pytań, gdyż od wyjaśnienia poruszonych w nich zagadnień prawnych, zależy rozstrzygnięcie sprawy. Rozpoznając zaś sprawę w instancji rewizyjnej Sąd Najwyższy udzielił w tym zakresie następujących wskazań (art. 389 k.p.c.)Ani cyt. ustawa o spółdzielniach i ich związkach ani statut pozwanej spółdzielni nie przewidują ustalenia przez jej walne zgromadzenie - poza jego porządkiem obrad - czy odwołanie od decyzji rady spółdzielni o wykluczeniu z niej członka spółdzielni, zostało wniesione na czas i podlega rozpoznaniu. Przeto w postępowaniu wewnątrz spółdzielczym decyduje o tym organ spółdzielni powołany do zwoływania walnego zgromadzenia i ustalenia porządku jego obrad, tj. zarząd spółdzielni (art. 35 § 3 i 44 § 2 cyt. ustawy).Ustawa o spółdzielniach i ich związkach nie przewiduje bowiem także ustalania przez radę; czy odwołanie od jej decyzji o wykluczeniu jest spóźnione (art. 41 § 1 cyt. ustawy).Także statut pozwanej spółdzielni nie zalicza ustalania tego faktu do zakresu działania rady (art. 41 § 2 cyt. ustawy). Przeto ocena w tym przedmiocie w postępowaniu wewnątrz-spółdzielczym należy do zarządu spółdzielni (art. 44 § 2 cyt. ustawy). Ten stan prawny nie budzi zastrzeżeń, gdyż z reguły chodzi tu o zwykłe stwierdzenie dat, a art. 30 cyt. ustawy stanowi "remedium" przeciwko nadużyciom lub inercji organów spółdzielni w omawianym tu zakresie.Jeżeli zarząd stwierdzi, że odwołanie wpłynęło za późno, nie musi zwoływać walnego zgromadzenia do rozpatrzenia takiego, tj. spóźnionego odwołania (art. 29 i 35 § 2 cyt. ustawy). Walne zgromadzenie bowiem merytorycznie rozpoznaje sprawę w zakresie objętym decyzją rady w razie zaskarżenia jej w terminie przewidzianym w statucie. W razie zaś niezaskarżenia decyzji w tym terminie zarząd powinien zawiadomić wykluczonego, że nie nadaje biegu jego spóźnionemu odwołaniu. Wykluczony może wtedy zwrócić się do rady, aby zażądała od zarządu zwołania walnego zgromadzenia (art. 35 § 3 pkt 1 cyt. ustawy) i zamieszczenia na porządku obrad rozpoznania odwołania (art. 36 § 2 cyt. ustawy). Jeżeli rada przychyli się do tego wniosku, lecz zarząd nie zwoła walnego zgromadzenia w taki sposób, aby mogło ono odbyć się najpóźniej w 6 tygodni od żądania rady, wówczas rada lub właściwy centralny związek może zwołać walne zgromadzenie (art. 35 § 4 cyt. ustawy). Natomiast decyzję rady, oddalającą wniosek o zwołanie walnego zgromadzenia dla rozpoznania odwołania, wykluczony może zaskarżyć do walnego zgromadzenia (art. 34 § 1 pkt 7 cyt. ustawy) i może w drodze powództwa żądać uchylenia odmownej uchwały walnego zgromadzenia w tym przedmiocie (art. 38 § 2 i 3 cyt. ustawy).Przeto droga sądowa zawsze stoi tu otworem dla wykluczonego ze spółdzielni, a art. 30 § 1 in fine cyt. ustawy chroni go przed przewlekaniem załatwienia sprawy przez organa spółdzielni, gdyż po bezskutecznym upływie terminu ustalonego w statucie dla podjęcia decyzji przez spółdzielczy organ odwoławczy można dochodzić w drodze sądowej roszczeń wynikających ze stosunku członkostwa. Nadto cyt. ustawa w trosce o pełną ochronę praw członkowskich stanowi w art. 30 § 2 że w czasie trwania postępowania wewnątrz-spółdzielczego bieg przedawnienia i prekluzji ulegają zawieszeniu.Z przyczyn wyżej wskazanych adresowanie odwołania do walnego zgromadzenia nie ma istotnego znaczenia, gdyż walne zgromadzenie może decydować o tym, czy skierowane do niego odwołanie podlega rozpoznaniu (m.in., czy zostało wniesione w terminie przewidzianym statutem) tylko wtedy, gdy porządek obrad walnego zgromadzenia obejmuje rozpatrzenie odwołania (art. 37 § 2 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Nie ma też potrzeby obarczania walnego zgromadzenia osobnym ustaleniem, czy odwołanie jest spóźnione. Walne zgromadzenie spółdzielni jest bowiem jej najwyższym organem kolegialnym (art. 32 tejże ustawy). Jego właściwość określona w art. 34 cyt. ustawy dotyczy wyboru i odwołania członków rady oraz podejmowania uchwał w ważnych dla spółdzielni sprawach wskazanych w tym przepisie w ośmiu punktach. Żaden z nich nie obejmuje ustalenia, czy odwołanie jest spóźnione. Walne zgromadzenie w zasadzie jest organem stanowiącym (uchwalającym) spółdzielni, podejmującym decyzje w najważniejszych sprawach, do których nie należy stwierdzenie dat, chociażby od ich ustalenia była uzależniona ocena, czy dopuszczalna jest merytoryczna kontrola decyzji rady o wykluczeniu członka ze spółdzielni. Ustalenie zaś, czy odwołanie skierowane do walnego zgromadzenia, zostało wniesione w terminie przewidzianym statutem, nie może w sposób wiążący być dokonane większością głosów osób, uczestniczących w walnym zgromadzeniu. W ten sposób podejmowane są uchwały decydujące w sprawach znacznie ważniejszych i obowiązujące wszystkich członków spółdzielni (art. 38 § 1 cyt. ustawy). Niepodobna zaś większością głosów ani nawet jednomyślnie w sposób wiążący uchwalić, że odwołanie od decyzji o wykluczeniu ze spółdzielni zostało wniesione np. dnia 10 danego miesiąca, w którym upłynął termin wskazany w statucie spółdzielni do wniesienia odwołania, gdy wpłynęło ono później. Faktu nie można bowiem przeinaczyć, a głosowanie w takiej kwestii jest bezprzedmiotowe. Walne zgromadzenie przez swoje czynności z reguły zmierza do realizacji celów gospodarczych, a nie "proceduralnych". To też w postępowaniu wewnątrz-spółdzielczym nie ma jakiegoś "międzyinstancyjnego" trybu (unormowanego np. w postępowaniu sądowym w zakresie związanym z rozpatrywaniem środków odwoławczych) i nie obowiązuje rygorystyczny formalizm.Z tych przyczyn zarząd spółdzielni powinien był zwołać walne zgromadzenie dla rozpoznania odwołania powoda bez względu na to, do jakiego organu spółdzielni wykluczony z niej powód zaadresował swe odwołanie od decyzji rady o wykluczeniu. W istocie bowiem takie odwołanie skierowane jest zawsze do spółdzielni jako osoby prawnej, gdyż jej organy nie mają bytu samoistnego niezależnego od osobowości prawnej spółdzielni. Przeto pismo powoda z dnia 23 VI 1964 r. - jako wyrażające w sposób oczywisty żądanie unieważnienia wykluczenia było odwołaniem od decyzji rady o wykluczeniu wniesionym do spółdzielni w terminie przewidzianym w jej statucie. Wobec bezskutecznego upływu terminu, ustalonego w statucie pozwanej spółdzielni dla podjęcia decyzji przez walne zgromadzenie, jako organ odwoławczy, powód - zgodnie z art. 30 § 1 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach - może dochodzić sądownie i dochodzi w niniejszym procesie roszczeń wynikających ze stosunku członkostwa pozwanej spółdzielni.To też Sąd Wojewódzki, któremu w trybie postępowania rewizyjnego Sąd Najwyższy przekazał sprawę, jako właściwemu sądowi pierwszej instancji, powinien orzec, czy roszczenia poszukiwane przez powoda są uzasadnione. Sąd zaś powiatowy, gdyby nawet był właściwy do rozpoznania sprawy, nie miał podstaw do ustalenia, że powód nie wyczerpał postępowania wewnątrz-spółdzielczego. Powód bowiem uczynił wszystko, co do niego w zakresie postępowania wewnątrz-spółdzielczego należało, a jedynie organy spółdzielni zaniedbały kontynuowania wszczętego przez powoda postępowania wewnątrzspółdzielczego. Podkreślić bowiem należy, że pozostawienie bez odpowiedzi odwołania powoda od wykluczenia mimo mylnego zaadresowania odwołania do rady, nie da się pogodzić z zasadami współżycia społecznego. Nie można bowiem pozostawić osobę, która zwalcza wykluczenie jej ze spółdzielni, w niepewności co do stanu jej ewentualnych uprawnień członkowskich.Gdyby spółdzielnia niezwłocznie odpowiedziała powodowi, że mylnie zaadresował on odwołanie, powód miałby czas "przeadresować" je. Nie było to jednak konieczne z przyczyn wyżej wskazanych, zwłaszcza że mylne oznaczenie pisma odwoławczego nie stanowi - stosownie do wskazań ustawodawcy zawartych w. art. 130 § 1 k.p.c. i mających analogicznie zastosowanie w niniejszej sprawie - przeszkody do nadania pismu (odwołaniu) biegu i rozpoznania go w trybie właściwym.