I PR 6/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Kapitaniak, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Pantaleona P. przeciwko Rzemieślniczej Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy Kominiarzy w Ł. o odszkodowanie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 25 września 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód Pantaleon P. w pozwie z dnia 9 grudnia 1969 r. wnosił o przywrócenie go do pracy (o zobowiązanie pozwanej do nawiązania z nim stosunku pracy) w zawodzie kominiarskim w punkcie usługowym pozwanej Rzemieślniczej Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy Kominiarzy w Ł. oraz o zasądzenie odszkodowania w kwocie 50.000 zł (po 5.000 zł miesięcznie) za pozostawanie bez pracy. W piśmie z dnia 15.IX.1970 r. powód domagał się też uchylenia uchwały rady Spółdzielni z dnia 23.X.1969 r.Sąd Wojewódzki, oddalając powództwo, przytoczył w uzasadnieniu wyroku następujące ustalenia i wnioski.Powód jako członek pozwanej Spółdzielni od 17 lat pracował w niej jako kominiarz. Przez te wszystkie lata pracował nienagannie, za co w lipcu 1969 r. otrzymał nagrodę jubileuszową.Powód cierpi jednak na wadę wzroku, która z biegiem lat się powiększała, i wreszcie w dniu 26 marca 1969 r. Wojewódzka Przychodnia Przemysłowa-Poradnia Chorób Zawodowych w Ł. wydała opinię, że powód jest praktycznie jednooczny i może wykonywać jedynie prace parterowe, nie wymagające widzenia obuocznego. Pozwana Spółdzielnia, idąc na rękę powodowi, wyraziła zgodę na zawarcie w dniu 3 kwietnia 1969 r. porozumienia między powodem a innym pracownikiem, Stanisławem W., aby w wyznaczonych im rejonach powód wykonywał tylko prace parterowe, a W. na wysokości. W dniu 9 września 1969 r. wymieniona wyżej poradnia powtórzyła swoją opinię, że powód z powodu wady wzroku nie może pracować na wysokości.Opierając się na tej opinii, zarząd Rzemieślniczej Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy Kominiarzy w Ł. na posiedzeniu w dniu 17 października 1969 r. postanowił zawiesić powoda w wykonywaniu pracy z dniem 20 października 1969 r., a pismem z dnia 24 października 1969 r. tenże zarząd, działając na podstawie uchwały rady Rzemieślniczej Spółdzielni z dnia 23 października 1969 r., wymówił powodowi stosunek pracy i członkostwa począwszy od 1 listopada 1969 r., z tym zastrzeżeniem, że okres wymówienia upływa 30 listopada 1969 r. Przyczyną rozwiązania stosunku pracy z powodem i członkostwa spółdzielni było orzeczenie lekarskie z dnia 9.IX.1969 r. stwierdzające, że powód nie może wykonywać pracy na wysokościach. W uzasadnieniu decyzji rady z 23.X.1969 r. wskazano jako przyczynę wykreślenia niezdolność powoda do pracy w zawodzie kominiarskim.Jak wynika z pisma skierowanego do powoda, decyzja zarządu o wykreśleniu oparta została na art. 21 § 2 i art. 123 ustawy z dnia 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach. Zgodnie z § 27 ust. 3 statutu, od uchwały rady Spółdzielni przysługiwało powodowi odwołanie do walnego zgromadzenia, czego powód dotąd nie uczynił. Zgodnie zaś z art. 30 § 1 ustawy z 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach dochodzenie w drodze sądowej roszczeń wynikających ze stosunku członkostwa dopuszczalne jest dopiero po wyczerpaniu postępowania wewnątrzspółdzielczego przewidzianego w art. 29 tejże ustawy lub po bezskutecznym upływie ustalonych w statucie terminów do podjęcia decyzji przez organ odwoławczy.W tej sytuacji, w której skuteczne dochodzenie roszczenia zależy od wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego, niespełnienie tego wymagania może uzasadnić oddalenie powództwa, jako przedwczesnego (wyrok SN z dnia 17.IV.1968 r. III PRN 26/68, OSNCP nr 4/69, poz. 74). Z powyższych względów powództwo powoda, jako przedwczesne, należało oddalić, gdyż odraczanie rozprawy w celu umożliwienia wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego w niniejszym wypadku wobec długiego już trwania procesu było niecelowe.W sprawie niniejszej stosunek członkostwa między powodem a pozwaną Spółdzielnią ustał i obecnie powód mógłby dochodzić roszczeń o nawiązanie stosunku pracy i odszkodowanie tylko wtedy, gdyby dochodził - w trybie przewidzianym w art. 38 ustawy - uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, które by zatwierdziło uchwałę rady spółdzielni.Sąd Wojewódzki nie uwzględnił również wniosku powoda o unieważnienie uchwały rady Spółdzielni z 23.X.1969 r., gdyż tego typu unieważnienia uchwały organu spółdzielni nie znają obowiązujące w tej mierze przepisy.Z tych względów Sąd powództwo oddalił, nie obciążając powoda wpisem sądowym od wniesionego powództwa ani kosztami procesu na zasadzie art. 102 k.p.c. ze względu na ciężką jego sytuację materialną.W rewizji od tego wyroku pełnomocnik powoda wnosi o jego uchylenie wyrażając pogląd, że w świetle okoliczności niniejszej sprawy nie wyjaśnionych należycie istniały - z mocy art. 30 § 1 in fine ustawy z 17.II.1960 r. o spółdzielniach i ich związkach - podstawy do rozpoznania przez Sąd Wojewódzki roszczenia powoda merytorycznie. Do rewizji powód dołączył "uchwałę" zarządu pozwanej Spółdzielni z dnia 5.X.1970 r. odrzucającą wniosek powoda o przywrócenie mu terminu do złożenia odwołania od decyzji rady Spółdzielni z 23.X.1969 r. co do jego wykreślenia, w której dla uzasadnienia swego stanowiska zarząd powołał się na upływ 2-tygodniowego terminu od daty zawiadomienia powoda o treści decyzji rady, jak również na oddalenie powództwa przez Sąd Wojewódzki, co ma świadczyć - zdaniem zarządu - "o merytorycznym rozpoznaniu zasadności uchwały Rady".Rewizja zasługuje na uwzględnienie, ponieważ istotnie wyrok zapadł w sprawie, która nie dojrzała do ostatecznego rozstrzygnięcia. Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił bowiem istotnej okoliczności i nie rozważył znajdującego się w sprawie materiału dowodowego, w związku z czym zarzut skarżącego dotyczący naruszenia art. 30 § 1 in fine ustawy o spółdzielniach nie mógł być przez Sąd Najwyższy należycie oceniony ani też uznany a limine za nieuzasadniony.Oddalając powództwo z powodu niewyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego (art. 30 § 1 ustawy o spółdzielniach), Sąd Wojewódzki pominął i nie rozważył istniejącego w sprawie dowodu, a mianowicie stwierdzenia biegłego sądowego W.S., że zarząd Spółdzielni, kiedy zwalniał powoda, "oświadczył mu, że nie przysługuje mu prawo do odwołania się do walnego zgromadzenia, bo zwolnienie nastąpiło przez opinię lekarską i że nie ma on już prawa nigdzie się odwoływać".Jeśli tak było istotnie, to postępowanie organu Spółdzielni (zarządu), wprowadzające w błąd swego członka co do możliwości odwoływania się, jest oczywiście sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i musi się spotkać z negatywną oceną. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu składu siedmiu sędziów z dnia 13.I.1966 r. III CR 306/63 (OSNCP 1966, poz. 134), spółdzielnia nie może odnosić korzyści z wprowadzenia w błąd swego członka, gdyż byłoby to sprzeczne zarówno z celami spółdzielczości, jak i z zasadami współżycia społecznego. Niedochowanie przez członka spółdzielni terminu do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni nie powoduje wygaśnięcia prawa członka do zaskarżenia tej uchwały, jeżeli zostało wywołane udzieleniem członkowi przez spółdzielnię błędnej informacji o terminie do zaskarżenia tej uchwały.Teza cytowanego orzeczenia - zdaniem obecnego składu Sądu Najwyższego - ma zastosowanie również do wypadku błędnego poinformowania członka spółdzielni co do trybu bądź możliwości odwołania się od uchwały rady spółdzielni i powoduje, ze uprawnienie wprowadzonego w błąd przez spółdzielnię jej członka do zaskarżenia decyzji (uchwały) rady nie wygasa.Zauważyć należy, że stosownie do pisma zarządu pozwanej Spółdzielni z 24.X.1969 r. stosunek pracy i członkostwa powoda wygasł 30.XI.1969 r., powód natomiast już w dniu 9.XII.1969 r. (a więc przed upływem 2 tygodni) wniósł pozew do Sądu, dając tym wyraz woli zaskarżenia niesłusznej - jego zdaniem - decyzji rady Spółdzielni, co przy prawidłowej działalności tejże Spółdzielni powinno było być brane pod uwagę.W tej sytuacji, zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 17.VI.1968 r. (OSN 1969, poz. 74, cyt. w zaskarżonym wyroku Sądu Wojewódzkiego) wydawało się szczególnie celowe odroczenie rozprawy w celu umożliwienia powodowi wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego.W obecnym jednak stanie sprawy odroczenie takie stało się bezprzedmiotowe, gdyż jak wynika z dołączonej do rewizji "uchwały" zarządu z 5.X.1970 r., wniosek powoda o przywrócenie mu terminu do wniesienia odwołania został przez zarząd Spółdzielni odrzucony, a odwołanie pozostawiono bez rozpoznania. Trafnie przy tym podnosi skarżący, że przesłanka tej "uchwały" o rzekomym "merytorycznym rozpoznaniu przez Sąd Wojewódzki zasadności uchwały Rady" jest oczywiście sprzeczne z treścią zaskarżonego orzeczenia.W sytuacji, gdy na skutek wprowadzenia w błąd przez organ spółdzielni jej członek nie zachował terminu do złożenia odwołania od decyzji rady spółdzielni co do jego wykreślenia lub wykluczenia ze spółdzielni, a zarząd nie uwzględnił opóźnienia i odrzucił to odwołanie, to powstaje wówczas dla wykreślonego członka uprawnienie do dochodzenia swych praw z art. 38 § 2 ustawy o spółdzielniach wprost w drodze sądowej. Zachodzi bowiem w takim wypadku analogia do sytuacji unormowanej w art. 30 § 1 in fine ustawy, a mianowicie nie tylko upływ terminu, ale wręcz niemożność podjęcia decyzji przez organ odwoławczy spółdzielni.Ponieważ Sąd Wojewódzki przytoczonych wyżej okoliczności, mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie, nie miał na uwadze, zaskarżony wyrok z mocy art. 388 § 1 k.p.c. podlega uchyleniu, a sprawa przekazaniu Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Gdyby przy ponownym rozpoznaniu Sąd Wojewódzki uznał za potrzebne merytoryczne rozważenie zasadności wykreślenia powoda z grona członków Spółdzielni, to należy w tym względzie zauważyć, co następuje.Artykuł 21 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach zawarty jest w tytule I przepisów wspólnych dotyczących wszystkich typów spółdzielni bez względu na przedmiot ich działalności. Obejmuje on więc nie tylko spółdzielnie pracy, ale również spółdzielnie budownictwa mieszkaniowego, rolnicze spółdzielnie produkcyjne i spółdzielnie spożywców, w których obowiązki statutowe członków nie polegają przede wszystkim na świadczeniu pracy, jak to ma miejsce w spółdzielniach pracy. Wynikający z art. 123 ustawy obustronny obowiązek spółdzielni i jej członka pozostawania w spółdzielczym stosunku pracy, jak również pozostający w związku z powyższym obowiązek spółdzielni nawiązania spółdzielczego stosunku pracy, a pracownika świadczenia ze swej strony pracy - charakteryzuje spółdzielnie pracy jako odrębny typ spółdzielni, której działalność i wzajemny stosunek spółdzielni do jej członków został unormowany przepisami szczególnymi, precyzującymi, w odniesieniu do spółdzielni pracy, unormowania przepisów wspólnych a m.in. również art. 21 § 2 ustawy.Takim przepisem szczególnym jest norma art. 129 § 2 ustawy, stosownie do której, w razie rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy z członkiem z powodu jego choroby (art. 128 § 1) lub sytuacji gospodarczej spółdzielni (art. 127 § 1), wykreślenie członka ze spółdzielni jest dopuszczalne dopiero po upływie roku od daty ustania stosunku pracy, jeżeli przy tym przyczyna nienawiązania ponownego stosunku pracy w tym rocznym okresie nie leży po stronie spółdzielni (por. orzecz. Sądu Najwyższego z dnia 4.IV.1967 r. I PR 72/67 - OSNCP 1967 r., poz. 204).Dyspozycja tego przepisu, ograniczająca dopuszczalność wykreślenia członków spółdzielni i uzależniająca prawo do wykreślenia od spełnienia się przytoczonych wyżej przesłanek, została powtórzona we wzorcowym statucie spółdzielni pracy (załącznik do Instrukcji Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy z 3.II.1962 r. w sprawie zasad i trybu opracowywania statutów spółdzielni pracy, "Biuletyn CZSP" z 1962 r. nr 9, poz. 25), którego § 19 ust. 1 stanowi, że wykreślenie członka spółdzielni pracy następuje wtedy, gdy z członkiem został rozwiązany stosunek pracy i w ciągu roku nie został on nawiązany ponownie. Oczywiście statuty poszczególnych spółdzielni pracy nie mogą być sprzeczne ani ze statutem wzorcowym, ani tym bardziej z przepisem ustawy (por. pkt 1 i 2 cyt. wyżej Instrukcji CZSP).Zauważyć należy, że o ile wykluczenie członka spółdzielni pracy powoduje automatyczne wygaśnięcie spółdzielczego stosunku pracy (art. 126 § 1 ustawy), o tyle rozwiązanie spółdzielczego stosunku pracy z przyczyn przez pracownika nie zawinionych nie tylko nie prowadzi do niezwłocznego wygaśnięcia stosunku członkostwa, ale nawet nie uzasadnia wykreślenia członka przed upływem roku. Powstaje wówczas taka sytuacja, że członek przestaje świadczyć pracę, natomiast pozostaje przez rok nadal członkiem spółdzielni, zachowując łączące się z tym uprawnienia, a w szczególności zaliczenie mu okresu pomiędzy rozwiązaniem a ponownym nawiązaniem stosunku pracy do okresu wymaganego przy wymiarze świadczeń uzależnionych od ciągłości pracy (art. 129 § 1 ustawy). Sytuacja taka nie szkodzi też spółdzielni, która nie otrzymując od członka świadczenia pracy, nie ma obowiązku zapłaty. Wprowadzenie okresu, w którym trwa stosunek członkowski, jakkolwiek spółdzielca pracy nie świadczy, znajduje uzasadnienie w zadaniach spółdzielczości pracy, mianowicie niesienia pomocy i umożliwienia pracy kolektywnej w organizacji uspołecznionej osobom nie będącym w stanie uzyskać zatrudnienia w innych zakładach pracy, jak również w założeniu, że przyczyna rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy może w ciągu tego okresu ustąpić i ponowne zatrudnienie członka stanie się aktualne. Może to nastąpić np. w razie poprawy zdrowia spółdzielcy, ustąpienia gospodarczej konieczności zmniejszenia stanu zatrudnienia lub też stworzenia nowego stanowiska pracy, dostępnego nawet dla członka, który ze względu na stan swego zdrowia wymaga szczególnych warunków pracy.W świetle przytoczonych rozważań należy dojść do wniosku, że stosownie do art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach i § 19 wzorcowego statutu spółdzielni pracy, w razie rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy w czasie trwania członkostwa z przyczyn wymienionych w art. 127 § 1 i 128 § 1 ustawy, wykreślenie członka ze spółdzielni pracy nie może nastąpić wcześniej niż po upływie roku od daty ustania spółdzielczego stosunku pracy.Z tych względów i z mocy art. 108 § 2 i 388 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.