III CR 306/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: F. Błahuta, H. Dąbrowski, W. Bryl, J. Majorowicz, Z. Wasilkowska, J. Policzkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa J. przeciwko Spółdzielczemu Zrzeszeniu Budowy Domków Jednorodzinnych "P." o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1963 r.,uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 5 czerwca 1962 r.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym dnia 18.I.1962 r. powód domagał się uchylenia uchwały walnego zgromadzenia z dnia 19.XI.1961 r., wykluczającej go z pozwanego Spółdzielczego Zrzeszenia Budowy Domków Jednorodzinnych "P."Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 5.VI.1962 r. uchylił tą uchwałę oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda koszty procesu.W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki ustalił m.in., co następuje.Powód był członkiem pozwanego Zrzeszenia, którego działalność polegała na budowie domków jednorodzinnych dla członków. Początkowo cena jednego domku miała wynosić 165.000 zł, ale wobec konieczności zmiany rodzaju materiałów budowlanych cena ta wzrosła do 235.000 zł. Powód zamieszkał w wybudowanym dla niego domku w 1960 r., przy czym wkład budowlany uregulował do wysokości 221.000 zł. Pismem z dnia 25.VII.1961 r. powód został wezwany do wpłacenia 14.230 zł tytułem nie uiszczonego wkładu budowlanego i zaległej raty bankowej. Powód odmówił wpłacenia powyższej kwoty wobec niedokonania przez Zrzeszenie rozliczenia kosztów budowy jego domku, czego domagał się od czasu zamieszkania w nim. Stanowisko zajęte przez powoda stało się przyczyną zwołania walnego zgromadzenia, na którym w dniu 19.XI.1961 r., wobec dalszego opornego stanowiska powoda, zapadła uchwała o wykluczeniu go ze Spółdzielczego Zrzeszenia. W wykonaniu tej uchwały zarząd Zrzeszenia pismem z dnia 27.XI.1961 r. zawiadomił powoda o wykluczeniu go zgodnie z § 17 lit. a, b i c oraz § 13 lit. a statutu, informując zarazem, że przysługuje mu prawo zaskarżenia uchwały do Sądu Wojewódzkiego w terminie trzech miesięcy od daty otrzymania zawiadomienia.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, z formalnego punktu widzenia istniała podstawa do wykluczenia powoda, jednakże ze względu na motywy działania powoda w związku z podwyżką kosztów budowy uchwała o wykluczeniu, przekreślająca praktycznie wieloletni być może dorobek życiowy powoda, nie da się pogodzić z zasadami współżycia społecznego. Natomiast jeśli chodzi o przekroczenie przez powoda terminu do zaskarżenia uchwały, to wprowadzenie powoda przez Spółdzielnię w błąd co do tego terminu nie może pociągać dla niego ujemnych skutków procesowych.W rewizji pozwana Spółdzielni wniosła o zmianę tego wyroku i oddalenie powództwa, zarzucając naruszenie art. 3 p.o.p.c. przez uznanie, że nie było podstaw do wykluczenia powoda.Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 9.IV.1963 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo, wychodząc z założenia, że jest ono spóźnione, jako wniesione po upływie terminu przewidzianego w art. 38 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, oraz że art. 3 p.o.p.c. nie może być stosowany do terminów prekluzyjnych.Minister Sprawiedliwości na skutek podania powoda zaskarżył ten wyrok rewizją nadzwyczajną, w której zarzucając naruszenie art. 38 ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz art. 3 p.o.p.c. wnosi o uchylenie tego wyroku i o merytoryczne rozpoznanie zarzutów rewizji strony pozwanej.Skarżący, wskazując na rozbieżność orzecznictwa SN co do dopuszczalności stosowania art. 3 p.o.p.c. do terminów prekluzyjnych, uważa, że szczególne okoliczności sprawy wymagają, aby ocena skutków prekluzji nastąpiła w świetle zasad współżycia społecznego, skoro niezachowanie przez powoda sześciotygodniowego terminu z art. 38 cyt. ustawy było wynikiem mylnej informacji pochodzącej od pozwanej Spółdzielni. Odniesienie dzięki temu korzyści przez Spółdzielnię nie dałoby się pogodzić z poczuciem słuszności.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Podniesiona w rewizji nadzwyczajnej kwestia, czy art. 3 p.o.p.c. może mieć zastosowanie do terminów prekluzyjnych, była niejednolicie rozstrzygana w orzecznictwie Sądu Najwyższego.Obok poglądu wyłączającego taką możliwość (np. orzecz. z 26.V.195 r. IV CR 268/55 - OSN 2/1956, poz. 41 oraz orzecz. z 22.XI.1958 r. 2 CR 931/57 - OSN 1/1960, poz. 23) był też reprezentowany pogląd przeciwny (np. orzecz. z 3.VI.1958 r. 1 CR 247/58 - OSPiKA 9/1959, poz. 249 oraz orzecz. z 8.IV.1959 r. 3 CR 678/58 - OSPiKA 1/1961, poz. 3). Ostatnio Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów w uchwale z dnia 26.XI.1964 r. III PO 37/63 uchwalił zasadę prawną, że przepis art. 3 p.o.p.c. nie może usprawiedliwić uwzględnienia roszczenia pracownika dochodzonego po upływie terminu z art. 473 k.z. (OSN 5/1965, poz. 71).Zagadnienie ewentualnego zneutralizowania ujemnych następstw prekluzji nie sprowadza się jednak wyłącznie do kwestii dopuszczalności lub niedopuszczalności stosowania art. 3 p.o.p.c., jak to na ogół było ujmowane w orzecznictwie i jak zostało to ujęte w uzasadnieniu cytowanej wyżej uchwały. Samo przyjęcie poglądu, że art. 3 p.o.p.c. nie ma zastosowania do prekluzji, nie rozwiązuje jeszcze omawianego zagadnienia. Chodzi w nim o szerszy problem oddziaływania zasad współżycia społecznego w ogóle na stosowanie prawa.Jak wiadomo, szanowanie zasad współżycia społecznego jest podstawowym obowiązkiem obywatelskim (art. 76 Konstytucji PRL). Zasady te muszą być zawsze brane pod uwagę przy stosowaniu prawa, a nie tylko wtedy, gdy chodzi o przepisy, które wyraźnie na nie się powołują. W braku bliższych wskazań ustawy co do przesłanek i zasięgu oddziaływania tych zasad, przyjęcie ich za podstawę rozstrzygnięcia sprawy może mieć miejsce raczej wyjątkowo, i to tylko wtedy, gdy wymagają tego szczególne okoliczności sprawy.Sytuacja taka zachodzi właśnie w sprawie niniejszej.Niesporne jest, że termin do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia przewidziany w art. 38 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach został uchybiony przez powoda wyłącznie na skutek udzielenia mu przez Spółdzielnię - przed upływem tego terminu - błędnej informacji. Każde wprowadzenie w błąd osoby mogące jej przynieść szkodę jest niewątpliwie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Tym bardziej więc musi się ono spotkać z negatywną oceną, gdy członek spółdzielni został wprowadzony w błąd przez organ spółdzielni (zarząd), a błąd dotyczy jednego z podstawowych praw członkowskich, jakim jest ustawowo zagwarantowane prawo zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia.Organizacje spółdzielcze w naszym ustroju mają na celu nie tylko prowadzenie działalności gospodarczej w ramach narodowego planu gospodarczego, ale także prowadzenie działalności społeczno-wychowawczej (art. 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), dlatego zaś niezbędne jest prawidłowe informowanie członków o ich prawach i obowiązkach.Spółdzielnia więc nie może odnosić korzyści z wprowadzenia w błąd swego członka, gdyż mijałoby się to z celami spółdzielczości i stanowiłoby rażące naruszenie zasad współżycia społecznego. Odniesienie zaś takiej korzyści przez pozwaną Spółdzielnię w niniejszej sprawie polegałoby na oddaleniu powództwa, jako spóźnionego.W konsekwencji powyższych rozważań należy dojść do wniosku, że w wypadku, gdy spółdzielnia przez udzielenie swemu członkowi błędnej informacji o terminie do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia członków spowoduje uchybienie przez niego terminu, przewidzianego w art. 38 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, nie wygasa - na skutek takiego uchybienia terminu - prawo członka do zaskarżenia tej uchwały.Odmienne stanowisko zajęte w zaskarżonym wyroku Sądu Najwyższego narusza art. 38 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach przez zastosowanie go w sposób niezgodny z zasadami współżycia społecznego. Dlatego wyrok ten podlega uchyleniu.Przystępując z kolei do rozpoznania rewizji wniesionej przez pozwaną Spółdzielnię od wyroku Sądu Wojewódzkiego, należy stwierdzić, że zawarte w niej zarzuty nie są trafne.Wbrew zarzutom skarżącej odmowa uiszczenia żądanej kwoty do czasu przeprowadzenia rozliczenia nie dawała podstawy do zastosowania względem powoda najsurowszej sankcji w postaci wykluczenia, które pociągałoby za sobą utratę przez niego nabytego i zamieszkałego już przez niego domku. Sankcja taka byłaby rażąco niewspółmierna, jeśli zważyć, że powód, co jest niesporne, uiścił już 221.000 zł.Powoływanie się skarżącej za to, że powód odmówił także wpłacenia kwoty na koszty rozliczenia, jest chybione, gdyż okoliczność ta została zgłoszona - bez usprawiedliwienia zwłoki - dopiero w rewizji (art. 18 § 1 przep. o zm. post. cyw.).Z tych względów, na mocy art. 422 § 1 k.p.c. w związku z art. XVI § 2 przep. wpr. k.p.c. oraz art. 100 i 383 d. k.p.c. w związku z art. XVI § 1 przep. wpr. k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.