II URN 53/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Jachczyk, S. Perestaj.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Kazimierza K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. o wysokość emerytury na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 17 lipca 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie Kazimierza K. od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R. z dnia 26 września 1984 r.Uzasadnienie faktyczneOrgan rentowy decyzją z dnia 21 maja 1982 r. przyznał wnioskodawcy wcześniejszą emeryturę, przyjmując do obliczenia podstawy jej wymiaru przeciętny, miesięczny zarobek w wysokości 19 945 zł. Organ rentowy nie wliczył do podstawy wymiaru emerytury wartości zryczałtowanych diet w kwocie 3200 zł miesięcznie. W odwołaniu do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS wnioskodawca domagał się wliczenia wartości diet do podstawy wymiaru emerytury, ponieważ są one wypłacane z osobowego funduszu płac. Rada Nadzorcza zatwierdziła decyzję organu rentowego. W związku z odwołaniem wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Sąd Pracy zmienił orzeczenie w ten sposób, że zwiększył podstawę wymiaru emerytury o kwotę 3200 zł miesięcznie, tj. o łączną kwotę 38 400 zł. W motywach wyroku Sąd podniósł, że kwota ta została skarżącemu wypłacona z osobowego funduszu płac. Okoliczność ta przesądza, zdaniem Sądu, o słuszności wliczenia sporej kwoty do podstawy wymiaru emerytury.Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, zarzucając rażące naruszenie § 3 ust. 1 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczenia podstawy wymiaru emerytury lub renty, zasiłków z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa oraz składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 35, poz. 246 ze zm.), art. 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Skarżący wnosił o uchylenie wyroku Sądu Pracy i oddalenie odwołania wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z § 2 i 3 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty, zasiłków z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 35, poz. 246 ze zm.) w brzmieniu ustalonym w § 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 grudnia 1976 r. w sprawie dostosowania niektórych przepisów o ubezpieczeniu społecznym i o ubezpieczeniu rodzinnym do zasad określających składki funduszu płac (Dz. U. Nr 40, poz. 239) - do obliczania podstawy wymiaru emerytury z tytułu zatrudnienia w uspołecznionym zakładzie pracy przyjmuje się zarobek w gotówce, za który uważa się wypłaty zaliczone do osobowego funduszu płac, z wyjątkiem wypłat wymienionych w załączniku do rozporządzenia. Załącznik ten zawiera wykaz składników wynagrodzenia zaliczonych wprawdzie do osobowego funduszu płac, których jednak nie uwzględnia się przy obliczaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty. W pkt. 8 lit. a tego wykazu wymienione zostało "strawne" (§ 4 pkt 8 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 grudnia 1976 r.). Pojęcie "strawne" jest treściowo zbieżne ze świadczeniem pieniężnym, określanym mianem "diety". W obu wypadkach chodzi o pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania. W świetle zatem cytowanych przepisów trzeba przyjąć, że diet wypłaconych pracownikowi nie uwzględnia się przy obliczaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty, gdyż chociaż są one wypłacane z osobowego funduszu płac, to jednak we wspomnianym załączniku należności te zostały w sposób wyraźny wyłączone przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty. Dlatego też stanowisko Sądu dopatrujące się zasadności uwzględnienia przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury zryczałtowanych diet, jakie otrzymywał wnioskodawca, tylko na tej podstawie, że diety te zakład pracy wypłacał z osobowego funduszu płac, uznać należy - w świetle powołanych uprzednio przepisów - za błędne.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela stanowiska zajętego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1984 r. III UZP 40/84, zgodnie z którym "świadczenie przysługujące funkcjonariuszom Straży Leśnej, przewidziane w § 4 ust. 1 zarządzenia nr 91 Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 26 listopada 1973 r. w sprawie należności pracowników Lasów Państwowych oraz funkcjonariuszy Straży Leśnej za czas pełnienia czynności służbowych poza zwykłym miejscem służbowym oraz w razie przeniesienia na inne stanowisko służbowe (Dz. Urz. Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 1973 r. Nr 10, poz. 82) i określone tamże jako "zryczałtowane diety w kwocie odpowiadającej 20 dietom" podlega uwzględnieniu przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury". W uzasadnieniu tej uchwały wyrażony został pogląd, ze "zryczałtowane diety" w swej treści mają charakter odmienny od diet, ponieważ przy dietach zryczałtowanych chodzi nie tylko o pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania w związku z wykonywaniem pracy poza stałym miejscem pracy, lecz również są one dodatkowym świadczeniem za utrudnioną pracę. Przytoczona argumentacja skłoniła Sąd Najwyższy do wyrażenia we wspomnianej uchwale poglądu, że diety zryczałtowane podlegają uwzględnieniu przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury.Przytoczony pogląd jest nieprzekonywający, dlatego, że nie ma istotnej różnicy między pojęciem "dieta" a pojęciem "zryczałtowana dieta". Obie należności są przeznaczone na pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania w związku z wykonywaną pracą poza stałym miejscem pracy, a różnica jest tylko ta, iż przy "zryczałtowanej diecie" pracownik odbywający podróż służbową nie jest obowiązany do przedstawienia zakładowi pracy odpowiedniej dokumentacji stwierdzającej podróż służbową, gdyż z góry - bez potrzeby udokumentowania - otrzymuje odpowiedni ryczałt. Dieta zryczałtowana nie ma natomiast charakteru dodatkowego świadczenia za utrudnioną pracę, a przypisywanie jej takiego charakteru nie dałoby się pogodzić z samą istotą "diety", która bez względu na jej nazwę (zryczałtowana czy nie zryczałtowana) służy jednemu celowi, tj. pokryciu zwiększonych kosztów związanych z podróżą czy podróżami służbowymi pracownika. Trzeba też mieć na względzie, że przepisy dotyczące diet mają charakter przepisów płacowych i jako takie nie mogą podlegać wykładni rozszerzającej. Przypisywanie "diecie zryczałtowanej" charakteru dodatkowego świadczenia za utrudnioną pracę nie da się pogodzić z samą istotą diety, lecz ponadto taki wniosek musiałby być poprzedzony stosowaniem wykładni rozszerzającej przepisów dotyczących diet, a - jak zaznaczono - stosowanie takiej wykładni przy interpretacji przepisów płacowych jest niedopuszczalne.Również pod rządem obecnie obowiązujących przepisów, diet nie uwzględnia się przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty. Zgodnie bowiem z § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (Dz. U. Nr 18, poz. 77), które w § 17 uchyliło omawiane uprzednio rozporządzenie Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 246 ze zm.), w podstawie wymiaru emerytury lub renty dla pracowników zakładów pracy uwzględnia się wszystkie składniki wynagrodzenia w gotówce i w naturze, z wyjątkiem wynagrodzeń wymienionych w pkt. 1-3 tegoż § 4 ust. 1. Wprawdzie diety nie zostały wymienione w pkt. 1-2 wspomnianego § 4 ust. 1, to jednak w obecnym stanie prawnym nie było potrzeby ich wymieniania, skoro diety nie mają charakteru wynagrodzenia za pracę, a więc z mocy § 4 ust. 1 nie mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty. Brak zaliczenia diet do wynagrodzenia za pracę wynika z uchwały nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 15, poz. 85), która w § 1 ust. 2 pkt 7 stanowi, że do wynagrodzeń nie zalicza się wypłat należności z tytułu podróży służbowych na obszarze kraju oraz z tytułu wydatków ponoszonych przez pracownika w związku z wykonywaniem pracy poza stałym miejscem zamieszkania, m.in. "strawnego".W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że dieta, bez względu na jej rodzaj (zryczałtowana czy niezryczałtowana), treściowo odpowiada pojęciu "strawne", gdyż celem obu tych należności jest pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania pracownika. Pod rządem § 3 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty, zasiłków z ubezpieczenia społecznego - w brzmieniu ustalonym w § 4 pkt 1 i 8 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 grudnia 1976 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 239) - diet (zryczałtowanych i niezryczałtowanych) nie uwzględnia się przy ustaleniu podstawy wymiaru emerytury lub renty. Przytoczony stan prawny nie uległ zmianie w świetle obecnie obowiązującego § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (Dz. U. Nr 18, poz. 77) w związku z § 1 ust. 2 pkt 7 uchwały nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 15, poz. 85).Wobec więc uzasadnionych zarzutów rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.