II URN 73/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Berutowicz, M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Władysławy Ż. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o przyznanie emerytury, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 10 listopada 1978 r.uchylił zaskarżony wyrok iprzekazał sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach do ponownego rozpatrzenia.Uzasadnienie faktyczneWładysława Ż., ur. w 1906 r. domagała się - na podstawie ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232) - przyznania jej emerytury, błędnie określonej we wniosku jako "renty rodzinnej". W kwestionariuszu dotyczącym okresów zatrudnienia wnioskodawczyni wskazała, że w Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. pracowała na podstawie umowy zlecenia od 1955 r. do 1976 r. Spółdzielnia ta sporządziła wykaz jej zarobków w latach 1975-1976, a w zaświadczeniu z dnia 5.X.1976 r. stwierdziła, że wnioskodawczyni "jest zatrudniona od kilku lat przy pracach zleconych, jak sprzątanie pomieszczeń i pranie bielizny" i że za wykonywanie tej pracy wypłaca "Ob. Władysławie Ż. należność po wystawieniu przez nią rachunków".Decyzją z dnia 25.XI.1977 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Radomiu odmówił przyznania Władysławie Ż. renty inwalidzkiej uzasadniając to tym, że wnioskodawczyni nie była pracownikiem w rozumieniu art. 5 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. W złożonym do Rady Nadzorczej ZUS w Radomiu odwołaniu Władysława Ż. podniosła, że nie ubiega się o przyznanie jej pracowniczej renty inwalidzkiej, lecz emerytury z tytułu wykonywanej pracy sprzątaczki na podstawie umowy zlecenia.Rada Nadzorcza Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Radomiu orzeczeniem z dnia 14.III.1978 r. zatwierdziła wskazaną wyżej decyzję Oddziału ZUS w Radomiu stwierdzając, że Władysława Ż. była zatrudniona na umowach zlecenia przy sprzątaniu pomieszczeń i praniu bielizny. Praca była wykonywana dorywczo na podstawie jednorazowych zleceń, wynagrodzenie otrzymywała według rachunków, od których potrącono tylko podatek w wysokości 5%. Nie potrącano natomiast składki na cele emerytalne, jak również wnioskodawczyni nie była ubezpieczona. Z tych względów Rada Nadzorcza uznała, że Władysława Ż. nie była pracownikiem w rozumieniu art. 5 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin i nie przysługują jej świadczenia emerytalne.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach w wyniku odwołania Władysławy Ż. wyrokiem z dnia 24.VI.1978 r. zaskarżone orzeczenie uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Radzie Nadzorczej. Sąd zlecił rozważenie, czy wnioskodawczyni spełnia warunki do otrzymania świadczeń emerytalnych na mocy ustawy z dnia 19 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232), osoby bowiem wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia podlegają ubezpieczeniu społecznemu.Okręgowy Sąd Pracy nadto zwrócił uwagę, że wykaz zarobków przedłożony przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska" w K. wskazuje na to, że praca Władysławy Ż. miała charakter stały i trwała nieprzerwanie od 1 stycznia do grudnia 1976 r.Po ponownym rozpoznaniu sprawy rada nadzorcza orzeczeniem z dnia 4.IX.1978 r. zatwierdziła decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Radomiu z dnia 25.XI.1977 r., stając na stanowisku, że skoro wnioskodawczyni w 1976 r. nie była ubezpieczona i zakład pracy nie potrącał składki na cele emerytalne, to nie nabyła ona praw emerytalnych.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach wyrokiem z dnia 10.XI.1978 r. oddalił odwołanie Władysławy Ż. od orzeczenia Rady Nadzorczej.Sąd uznał, że skoro ani wnioskodawczyni, ani zatrudniający ją zakład nie opłacali składek na ubezpieczenie, to nie przysługuje jej renta inwalidzka. Świadczenie to bowiem jest w świetle przepisów cyt. ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. uzależnione od posiadania odpowiedniego okresu ubezpieczenia, a okresami ubezpieczenia są - jak to wynika z ogólnika nr 10 ZUS z dnia 19 marca 1975 r., zn. RN-003-5/76 - okresy, za które opłacone były składki na ubezpieczenie.Powyższy wyrok zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Rewizja nadzwyczajna oparta została na zarzucie rażącego naruszenia prawa, a w szczególności art. 55 i 56 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 z późn. zm.) oraz art. 10 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.), a także w związku z art. 1 ust. 1 i 3 oraz art. 15 i 18 pkt 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232), i zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Poza granicami zarzutów rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod rozwagę, że Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w zaskarżonym wyroku wbrew żądaniom wnioskodawczyni oraz wbrew treści swego poprzedniego wyroku z dnia 24.VI.1978 r. z rażącym naruszeniem art. 381 § 1 k.p.c. w zw. z art. 72 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych orzekł w przedmiocie nie będącym przedmiotem sprawy i odwołania wnioskodawczyni. Przedmiotem tym jest żądanie emerytury. Tymczasem zaskarżone orzeczenie dotyczy renty inwalidzkiej, której wnioskodawczyni nie dochodziła.Nie jest to bynajmniej przeoczenie, ograniczające się do nazwy świadczenia. Z motywów zaskarżonego wyroku jednoznacznie wynika, że rozważane było żądanie renty inwalidzkiej. Powyższe uchybienie samo przez się uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania i wydania orzeczenia dotyczącego właściwego przedmiotu sporu (art. 422 § 2 k.p.c. w zw. z art. 277 § 2 k.p. i art. 83 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).Mimo uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej z innej podstawy niż w niej wskazana, Sąd Najwyższy rozważył również zarzuty w niej zawarte, gdy dotyczą one kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, które powinien mieć na uwadze Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy ponownym rozpoznaniu sprawy.Nie można podzielić zarzutu rewizji nadzwyczajnej dotyczącego nierozważenia roszczenia wnioskodawczyni na tle wynikającej z przepisów ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin zasady, że powstaniu każdego stosunku pracy towarzyszy automatycznie nawiązanie stosunku ubezpieczenia społecznego, a warunkiem uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego jest pozostawanie przez wymagany okres w prawnym stosunku pracy, bez względu na to, czy zakład pracy wykonał ciążący na nim obowiązek ubezpieczenia pracownika i bez względu na to, czy opłacane były składki na ubezpieczenie.Wnioskodawczyni, co podkreśla również rewizja nadzwyczajna, nie dochodzi bowiem emerytury pracowniczej, a emerytury wynikającej z przepisów ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232). Wniosek jej podlegał zatem ocenie w świetle przepisów tej ustawy. Reguluje ona samodzielnie zakres i przesłanki ubezpieczenia osób nią objętych oraz warunki, od których zależy prawo do emerytury, i tylko w kwestiach nie uregulowanych jej przepisami odsyła w art. 6 ust. 2 do pomocniczego stosowania innych przepisów, m.in. przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.W polskim prawie ubezpieczeń społecznych nie obowiązuje powszechna zasada, że prawo do świadczeń ubezpieczeniowych ma każda osoba należąca do kręgu osób objętych ubezpieczeniem bez względu na to, czy opłacone były składki na ubezpieczenie. Na przykład ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) w art. 2 i 10 uzależnia prawo rolnika do emerytury i renty inwalidzkiej m.in. od opłacenia składek na fundusz emerytalny.Niemniej jednak trafnie kwestionuje skarżący wskazane przez Radę Nadzorczą przyczyny odmowy przyznania wnioskodawczyni emerytury: niezgłoszenie jej do ubezpieczenia oraz nieopłacenie składek na ubezpieczenie.Przepis ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232), a także wydanych na jej podstawie rozporządzeń wykonawczych Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. (Dz. U. Nr 46, poz. 250) oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 14 lutego 1976 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 33) nie uzależniają prawa do emerytury osób nimi objętych od zgłoszenia ich do ubezpieczenia oraz od opłacania składek na ubezpieczenie.Warunki takie nie wynikają ani bezpośrednio, ani też pośrednio z cyt. wyżej przepisów.Ubezpieczenie społeczne określone powołaną wyżej ustawą z dnia 19 grudnia 1975 r. jest ubezpieczeniem obowiązkowym i obejmuje m.in. osoby wykonujące stale i odpłatnie pracę na podstawie umowy zlecenia zawartej z jednostkami gospodarki uspołecznionej (art. 1 ust. 1 cyt. ustawy).Pracę uważa się za wykonywaną stale, jeżeli trwa nieprzerwanie co najmniej sześć miesięcy (art. 1 ust. 3 cyt. ustawy). Bliższe wyjaśnienie pojęcia pracy wykonywanej stale zawiera § 5 wymienionego wyżej rozporządzenia wykonawczego Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 14 lutego 1976 r.Umowę uważa się za odpłatną, jeżeli z jej tytułu był osiągany dochód w wysokości co najmniej połowy najniższego wynagrodzenia ustawowego w danym okresie dla pracowników gospodarki uspołecznionej albo jeżeli czas pracy ustalony w umowie odpowiadał co najmniej połowie czasu pracy obowiązującego pracowników jednostki gospodarki uspołecznionej, która zawarła umowę (art. 36 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 cyt. ustawy).Obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem oznaczonym w umowie jako dzień rozpoczęcia wykonywania pracy (art. 4 cyt. ustawy).Zgodnie z art. 15 rozważanej ustawy emerytura przysługuje ubezpieczonemu, który: 1) ma okres ubezpieczenia wynoszący, wraz z okresami zaliczonymi do tego okresu, co najmniej dwadzieścia lat dla kobiet i dwadzieścia pięć dla mężczyzn, w tym co najmniej pięć lat ubezpieczenia, 2) osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny, 3) wiek emerytalny osiągnął w okresie ubezpieczenia lub w ciągu 5 lat po ustaniu ubezpieczenia.Przepis powyższy posługuje się takimi określeniami jak "ubezpieczony", "okres ubezpieczenia", "pięć lat ubezpieczenia", jednakże nie wynika z tych określeń, że dotyczą one wyłącznie osób zgłoszonych do ubezpieczenia i opłacających składki na ubezpieczenie.Chociaż § 4 ust. 1 cyt. rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 14 lutego 1976 r. stanowi, że osoba, której dotyczy umowa, dokonuje zgłoszenia do ubezpieczenia, nie oznacza on jednak, że zgłoszenie powyższe stanowi warunek ubezpieczenia. Gdyby uznać, że objęcie ubezpieczeniem zależy od zgłoszenia się do ubezpieczenia przez zainteresowaną osobę, to ubezpieczenie wynikające z tej ustawy byłoby w istocie ubezpieczeniem dobrowolnym, a także założenie byłoby sprzeczne z ustawą z dnia 19 grudnia 1975 r.Jak bowiem wynika z przytoczonych wyżej przepisów art. 1 ust. 1 i art. 4 cyt. ustawy, rozważane ubezpieczenie ma charakter obowiązkowy, niezależny z reguły od woli i wniosku osób, których dotyczy. Toteż w ust. 2 powołanego § 4 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 14 lutego 1976 r. przewidziano również możliwość zgłoszenia do ubezpieczenia z urzędu przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, w której osoba wykonująca umowę agencyjną lub zlecenia jest zatrudniona, lub przez Oddział ZUS. Z możliwości tej zakład pracy obowiązany jest skorzystać, jeżeli osoba, której umowa dotyczy, nie dokonuje zgłoszenia do ubezpieczenia.W świetle tych przepisów zatem należy użyte w art. 15 cyt. ustawy określenie "ubezpieczony", "okres ubezpieczenia" i "pięć lat ubezpieczenia" rozumieć odpowiednio jako "podlegający ubezpieczeniu", "okres podlegania ubezpieczeniu" i "pięć lat podlegania obowiązkowi ubezpieczenia".Rozważane przepisy nie dają też podstawy do wniosku, że okresem ubezpieczenia jest okres, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenie. Składki te w wysokości 18% podstawy ich wymiaru ponosi w 10% osoba, która zawarła umowę, a w pozostałej części zatrudniająca ją jednostka gospodarki uspołecznionej (§ 9 cyt. wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r.). Jednakże płatnikiem całej składki na rzecz ZUS jest ta jednostka gospodarki uspołecznionej, która należną od ubezpieczonego część składki pobiera z wynagrodzenia ubezpieczonego (§ 2 pkt 2 cyt. rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 14 lutego 1976 r.).Jeżeli jednostka gospodarki uspołecznionej, mimo podlegania przez zatrudnionego w niej agenta lub zleceniodawcę obowiązkowi ubezpieczenie i mimo niedokonania przez niego zgłoszenia do ubezpieczenia, którego dokument pozostaje zgodnie z § 4 ust. 3 cyt. rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w tej jednostce, nie zgłosi agenta lub zleceniobiorcę do ubezpieczenia i nie odprowadza składek na ubezpieczenie, oddział ZUS obejmuje taką osobę z urzędu ubezpieczeniem, a zaległe składki za nie przedawniony okres ściąga od jednostki gospodarki uspołecznionej w trybie egzekucji administracyjnej, ewentualnie wraz z dodatkową opłatą za zwłokę w wysokości do 100% należnej kwoty składek (art. 12b ustawy z 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej - w brzmieniu ustalonym w art. 56 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188). Ta możliwość w pełni zabezpiecza interes ZUS. Natomiast jednostka gospodarki uspołecznionej będzie mogła domagać się zwrotu wyłożonej części składek od ubezpieczonego. Jednakże jej zaniedbania - jak słusznie podkreślono w rewizji nadzwyczajnej - nie mogą pozbawić osoby uprawnionej należnych jej świadczeń ubezpieczeniowych. Toteż zrozumiałe jest, dlaczego rozważane przepisy nie uzależniły prawa do tych świadczeń od uprzedniego opłacania składek na ubezpieczenie. Możliwość przymusowego ściągania oraz naliczenia dodatku za zwłokę nie dotyczy jedynie składek należnych w całości od ubezpieczonego, który dobrowolnie kontynuuje ubezpieczenie bezpośrednio po ustaniu obowiązku ubezpieczenia, i dlatego w tej tylko sytuacji nieopłacania składek w terminie powoduje, że miesiąca, którego składka dotyczy, nie wlicza się do okresu ubezpieczenia, a za ten okres nie przysługuje świadczenie (§ 11 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r.). Określenie powyższego skutku byłoby zbędne, gdyby pojęcie okresu ubezpieczenia oznaczać miało okres podlegania ubezpieczeniu, za który opłacone zostały składki na ubezpieczenie.Ostatecznie więc Sąd Najwyższy - chociaż z innych motywów - podziela stanowisko reprezentowane w rewizji nadzwyczajnej, że prawo do emerytury osób objętych cyt. ustawą z dnia 19 grudnia 1975 r. nie jest uzależnione od zgłoszenia ich do ubezpieczenia i uprzedniego opłacenia składek na ubezpieczenie.Natomiast w świetle zebranego dotąd w sprawie materiału faktycznego nie podziela Sąd Najwyższy przypuszczenia skarżącego, że wnioskodawczynię łączył z Gminną Spółdzielnią w K. stosunek pracy. Na przypuszczeniach nie można opierać zarzutów rewizji nadzwyczajnej. Pozostaje ono zresztą w sprzeczności ze stanowiskiem samej wnioskodawczyni, która roszczenia swoje wywodzi od początku z umowy zlecenia. Przedmiot jej zatrudnienia był zaś taki, że nie wymagając osobistego świadczenia zleceń i usług oraz ścisłego podporządkowania się co do czasu, a częściowo i miejsca zatrudnienia, odpowiadał cechom umowy zlecenia.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych poza wskazówkami wynikającymi z powyższych rozważań powinien mieć na uwadze przepisy art. 18 pkt 1 i art. 46 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. W myśl art. 18 okresami zaliczonymi do okresu ubezpieczenia wymaganego do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej są okresy wykonywania umowy przed dniem objęcia ubezpieczeniem, jeżeli wykonywanie umowy odpowiada warunkom określonym w art. 1. Wobec braku wystarczających dowodów w tym przedmiocie ze strony Gminnej Spółdzielni w K. należy na te okoliczności przesłuchać świadków, których oświadczenia znajdują się w aktach rentowych.Natomiast zgodnie z art. 46 osoby, które przed dniem wejścia w życie ustawy osiągnęły wiek emerytalny lub wiek ten osiągną do dnia 31 grudnia 1980 r. i mają wymagany do emerytury okres ubezpieczenia wraz z okresami zaliczonymi do okresu ubezpieczenia, lecz nie mają pięcioletniego okresu ubezpieczenia, o którym mowa w art. 18 pkt 1, nabywają prawo do emerytury w wysokości najniższej emerytury określonej na podstawie przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.