III CO 14/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Władysławy P. o stwierdzenie praw do spadku po Marcinie M., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy gdy osoba urzędowa, powołana do sporządzenia testamentu na podstawie art. 80 § 1 prawa spadkowego, przybrała do tej czynności dwóch świadków, a nadto osobę dalszą do spisania ostatniej woli, oznaczając tę osobę w protokole jako protokolanta, możliwe jest uznanie jej również za świadka testamentu, jeżeli jeden z przybranych świadków nie mógł nim być w sposób ważny z przyczyn wymienionych w art. 88 prawa spadkowego, a osoba przybrana do spisania ostatniej woli protokół podpisała?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:"Osoba, którą organ urzędowy wymieniony w art. 80 § 1 prawa spadkowego posługiwał się przy spisaniu protokołu przewidzianego w tym przepisie, może być zarazem świadkiem przy sporządzeniu tego testamentu".Uzasadnienie faktyczneW uchwale Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 1949 r. C. Prez. 227/49 (ZO z 1949, poz. 40) wyjaśniono, że organ rady narodowej, któremu spadkodawca stosownie do przepisów art. 80 § 1 prawa spadkowego podał ustnie swoją wolę do wiadomości, nie musi spisać przewidzianego art. 80 § 1 pr. spadk. protokołu osobiście, lecz może się posługiwać przy spisywaniu tego protokołu inną osobą.Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość, czy osoba, którą organ posługiwał się przy spisywaniu protokołu (Sąd Wojewódzki nazywa ją protokolantem), może być świadkiem tego testamentu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Testament allograficzny z art. 80 § 1 pr. spadk. wymaga do swej ważności zachowania następujących formalności: a) ustne podanie swojej woli do wiadomości organu rady narodowej lub upoważnionego urzędnika wobec dwóch równocześnie obecnych świadków, b) spisanie woli spadkodawcy w protokole z podaniem daty jego sporządzenia, c) odczytanie tego protokołu przez wymienioną wyżej osobę urzędową i uczynienie o tym wzmianki w protokole, d) podpisanie protokołu przez spadkodawcę, osobę urzędową oraz świadków, a gdyby spadkodawca nie umiał lub nie mógł się podpisać, to podanie w protokole, z jakich powodów brak jest podpisu spadkodawcy.Podstawowym elementem formy testamentu z art. 80 § 1 pr. spadk. jest ustne podanie woli do wiadomości organu wobec dwóch jednocześnie obecnych świadków. Spisanie protokołu, aczkolwiek konieczne do ważności, oraz odczytanie i podpisanie jest udokumentowaniem tego, co ustnie spadkodawca podał do wiadomości.Rola organu (osoby urzędowej) polega na zapoznaniu się z ustnie podaną mu do wiadomości wolą spadkodawcy, na zredagowaniu czy sformułowaniu tej woli w każdym wypadku, tj. nawet wówczas, gdy organ ten posługuje się przy spisaniu protokołu inną osobą, wreszcie na odczytaniu protokołu i podpisaniu. Organ jest niewątpliwie zarazem świadkiem, i to świadkiem kwalifikowanym.Rola świadków polega na zapoznaniu się z ustnie podaną do wiadomości wolą spadkodawcy, na skontrolowaniu, czy protokół odpowiada ustnie podanej woli, i na stwierdzeniu tego swym podpisem.Sama czynność spisania protokołu, jeżeli nie czyni tego sam organ, lecz posługuje się inną osobą, jest czynnością ściśle techniczną, jak to wynika z cyt. na wstępie uchwały Całej Izby Cywilnej, gdyż osoba ta nie ma prawa formułowania protokołu ani jego odczytania, natomiast powołana jest jedynie - jak czytamy w cytowanej uchwale - do wykonania mechanicznych czynności pisarskich.Przepis art. 80 § 1 pr. spadk. nie daje wyraźnej odpowiedzi na pytanie, czy osoba spisująca protokół, a nie będąca organem, może być zarazem świadkiem tego testamentu. Na pytanie to należałoby dać bezwzględnie odpowiedź przeczącą, gdyby z treści i celu przepisu art. 80 § 1 pr. spadk. wynikało, że połączenie powyższych dwóch ról, tj. świadka i protokolanta, narusza przewidziane w cyt. normie gwarancję, albo gdyby czynność mechaniczna pisania protokołu stała w kolizji z rolą i obowiązkami świadka i uniemożliwiała lub utrudniała należyte spełnienie obowiązków i zadań świadka, albo wreszcie gdyby zachodziło niebezpieczeństwo nadużyć.Zdaniem Sądu Najwyższego żadna z wymienionych wyżej przeszkód nie zachodzi. Założeniem przepisu art. 80 § 1 pr. spadk. jest podanie najpierw ustnie woli przez spadkodawcę, a potem jej spisanie. Samo zatem spisanie nie stanowi przeszkody dla protokolanta w zapoznaniu się z wyrażoną już poprzednio ustnie wolą, czyli nie przeszkadza mu w niczym być świadkiem tego, co spadkodawca ustnie wyraził. Trudności te nie zachodzą również w tych wypadkach, gdy spadkodawca podaje ustnie swą wolę nie od razu w całości, lecz częściami, które spisuje się po kolei, albo gdy spadkodawca ustnie zmienia lub prostuje to, co powiedział poprzednio. Gdyby ustawodawca stał na odmiennym stanowisku i uważał to za przeszkodę, to z tej samej przyczyny nie mógłby powierzyć spisywania protokołu samemu organowi, który zarazem jest także świadkiem. Tymczasem raczej za regułę ustawa uważa spisanie protokołu przez sam organ.Rola protokolanta nie koliduje z rolą świadka również w późniejszym stadium. Okoliczność, że protokolant napisał to, co sformułował organ, nie wyłącza ani nie utrudnia możliwości skontrolowania, czy sformułowanie to odpowiada ustnie podanej woli przez spadkodawcę. Obawa nadużyć nie zwiększa się przez to, że czynność mechaniczną wykonała osoba będąca zarazem świadkiem.Z tych zasad Sąd Najwyższy nie znajduje podstawy do odpowiedzi przeczącej na postawione pytanie. Odpowiedź sformułowaną w sentencji uchwały, która stwierdza, że protokolant może być zarazem świadkiem, należy - rzecz jasna - rozumieć w ten sposób, że muszą być spełnione wszystkie przesłanki, jakich wymaga prawo spadkowe od świadków. Nie mogą więc zachodzić przeszkody z art. 86 i nast. pr. spadk., protokolant zaś musi być przez spadkodawcę lub na polecenie spadkodawcy wezwany do spełnienia roli świadka, musi być tej roli świadom i gotów do jej spełnienia.