III CO 24/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa J.Z. przeciwko J.Z. o uznanie nieważności testamentu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 15 listopada 1957 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy w związku z wpisaną do księgi zasad prawnych uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w dniu 27 stycznia 1950 r. Ł.C. 883/50 (OSN 1950/II poz. 27) w wypadku uczestnictwa jednolitego z art. 64 § 2 k.p.c. dopuszczalne jest powództwo wytoczone przeciwko jednemu spółuczestnikowi ze spornego stosunku prawnego - jeżeli identyczne powództwo przeciwko innym współuczestnikom zakończone zostało prawomocnym wyrokiem zgodnym z żądaniem pozwu, którym nie był objęty spółuczestnik pozwany w tym drugim powództwie", uchwalił.Uzasadnienie faktyczneW uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1950 r. (Ł.C. 883/50 OSN 1950/II poz. 27) Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Powództwo o ustalenie nieważności testamentu jest dopuszczalne. Dopuszczalność takiego powództwa Sąd Najwyższy ograniczył do mementu wydania stwierdzenia praw do spadku, do tego bowiem momentu może istnieć interes prawny, konieczny dla wytoczenia powództwa ustalającego. Rozpoznając takie powództwo Sąd rozstrzyga i ustala, że podstawą dziedziczenia ma być albo nie może być testament, na którym jedna ze stron opiera swe prawa."Powyższa zasada prawna nie wyczerpuje odpowiedzi na pytanie przedstawione obecnie Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. Pytanie to postawione zostało w związku z tego rodzaju stanem faktycznym sprawy, w którym po odesłaniu spadkobierców na drogę sporu na podstawie art. 76 post. spadk., powództwem o unieważnienie testamentu, a następnie prawomocnym wyrokiem nieobjęto wszystkich spadkobierców i sąd spadkowy w oparciu o powyż. cyt. art. 76 ponownie odesłał strony na drogę postępowania spornego.Pytanie więc związane jest z zagadnieniem dopuszczalności tego drugiego powództwa.Aby jednak na to pytanie odpowiedzieć należy w pierwszym rzędzie poddać analizie pierwsze powództwo, którym nie objęto wszystkich spadkobierców, a przede wszystkim stosunek jaki zachodzi między spółuczestnikami, a więc czy można tutaj mówić o spółuczestnictwie jednolitym i koniecznym. W tym przedmiocie cytowana wyżej uchwała w motywach trafnie stwierdza, że występujący z twierdzeniem, iż testament jest nieważny, powinien pozwać wszystkich, którym testament cokolwiek przysparza (uczestnictwo konieczne). Jednolitość uczestnictwa zachodzi również po stronie powodów. Prawo testamentowe przewiduje także nieważność tylko niektórych części testamentu (np.: art. 78, 89 § 2, 104 § 2, 120 § 2 pr. spadk.), nie przewiduje natomiast takiej sytuacji prawnej, aby te same części testamentu mogły być ważne w stosunku do jednych spadkobierców, a nieważne w stosunku do innych. Spółuczestnictwo jednolite, które charakteryzuje się tym, że wyrok dotyczyć ma niepodzielnie wszystkich spółuczestników (art. 64 § 2 k.p.c. zachodzić będzie więc wówczas, gdy spółuczestnikami konkretnego procesu będą spadkobiercy objęci tymi samymi rozporządzeniami. Konieczność takiego współuczestnictwa wynika również z art. 77 i 76 prawa spadkowego.O ile przeto sąd stwierdzi w procesie brak jakiegoś spadkobiercy, który ma charakter spółuczestnika koniecznego, winien go dopozwać w trybie art. 220 k.p.c. Jaka jednak powstaje sytuacja, jeżeli tego sąd nie zrobił. O wyroku nieistniejącym nie można mówić, gdy strony nie stanowiły fikcji lecz realnie choć z mankamentami istniały, wyrok zaś choć stwarzający pewne trudności przy wykonaniu, niemożliwy do wykonania nie jest. Podobnie nie można uzasadnić możliwości wznowienia postępowania tylko na tej podstawie, że brak było pełnej legitymacji materialnej. Skargę o wznowienie musiałaby wnieść osoba, która została pozbawiona możliwości obrony. Osoba ta nie była jednak w ogóle stroną w sprawie. O ile wadliwość takiego wyroku nie zostanie naprawiona w drodze rewizji nadzwyczajnej należy przyjąć, że wadliwość ta została zakryta prawomocnością wyroku, który strony wiąże, (inter parici).Obecnie jednak wysuwa się pytanie, czy wyrok taki korzysta z tzw. prawomocności rozszerzonej. Wydaje się jednak że nie. Nie ma bowiem takiego przepisu prawnego, któryby tego rodzaju wyrok wyposażył w skuteczność w stosunku do osób trzecich. Nie można również stwierdzić aby wyrok taki miał charakter konstytutywny, wyrok taki bowiem jedynie stwierdza czy podstawą dziedziczenia uczestników tegoż postępowania jest ważny testament czy też nie. Wyrok taki wiąże tylko tych spółuczestników, którzy brali udział w procesie. Ponownie więc wytoczone powództwo przez spadkobiercę, który nie został objęty poprzednim procesem lub też ponownie wytoczone powództwo przeciwko takiemu spadkobiercy nie będzie narażone na zarzut rzeczy osądzonej (art. 367 k.p.c.). Odmienne stanowisko prowadziłoby do trudnego do przyjęcia wniosku, że spadkobierca taki po stwierdzeniu praw do spadku miałby na swą obronę powództwo z art. 70 pr. spadk., natomiast przed stwierdzeniem praw do spadku powództwa ustalającego wytoczyć by nie mógł. Wynika więc z powyższego, że ponowne powództwo o ustalenie nieważności testamentu wytoczone przeciwko wzgl. przez spadkobiercę, który winien był zostać objęty poprzednim procesem jako spółuczestnik konieczny jest dopuszczalne. Powództwem tym winni być również objęci wszyscy współuczestnicy