C 883/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: E. Krotowski, J. Witecki, A. Baziński, dr B. Dobrzański (sprawozdawca) * , T. Kowalski, dr J. Jodłowski; Prokurator: L. Karłowski.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał pytanie prawne, wynikłe w sprawie z powództwa Antoniny G. przeciwko Józefie K. o unieważnienie testamentu:"Czy - ewentualnie w jakich przypadkach - dopuszczalne jest powództwo o unieważnienie (ustalenie nieważności) testamentu?"Po wysłuchaniu sprawozdania sędziego i wniosku prokuratoraSąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Powództwo o ustalenie nieważności testamentu jest dopuszczalne".Uzasadnienie faktyczneW pytaniu chodzi o wyjaśnienie zagadnienia, czy dopuszczalna jest droga procesu cywilnego dla spraw o ustalenie ważności lub nieważności testamentu, o którym jedna ze stron twierdzi, że jest nieważny. Chodzi o uzyskanie wyroku ustalającego w rozumieniu art. 3 k.p.c. Ustalenie ważności lub nieważności testamentu jest przesłanką stwierdzenia praw do spadku, nie jest natomiast stwierdzeniem praw do spadku. Wytoczenie powództwa o ustalenie, czy istnieją lub nie istnieją podstawy dziedziczenia na zasadzie testamentu, ma na celu utorowanie drogi do uzyskania rozstrzygnięcia w kwestii stwierdzenia praw do spadku, jednak uwzględnienie przez sąd tego powództwa nie zastąpi stwierdzenia praw do spadku. Jeżeli strona będzie chciała otrzymać takie stwierdzenie, będzie musiała zwrócić się na drogę postępowania niespornego, przewidzianego w art. 69 i nast. post. spadk. Że przedmiot tych dwóch postępowań jest różny, jest widoczne z sentencji orzeczeń, które mogą być w nich wydane: w sentencji wyroku w sprawie o ważność lub nieważność testamentu sąd rozstrzyga i ustala, że podstawą dziedziczenia ma być albo nie może być testament, na którym jedna ze stron opiera swoje prawa, przy czym nie może orzekać o prawach do spadku. Natomiast w sentencji postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku nie będzie mowy o ważności albo nieważności testamentu.Ustalenie nieważności testamentu w niektórych przypadkach nie jest nawet przesłanką ustalenia praw do spadku, gdyż, jeśli testament nie zawiera ustanowienia spadkobiercy, lecz tylko zapisy, kwestia jego ważności lub nieważności nie ma żadnego znaczenia dla stwierdzenia praw do spadku.Ani prawo spadkowe, ani dekret o postępowaniu spadkowym, ani żadne inne przepisy ustawowe nie zawierają postanowienia wyłączającego drogę postępowania spornego dla powództw o ustalenie, że stronie służy albo nie służy prawo do dziedziczenia na podstawie testamentu. Nie ma też przepisu postanawiającego, że rozstrzygnięcie tego rodzaju sporów musi nastąpić w postępowaniu niespornym przez sąd spadku. Spór, którego przedmiotem jest ustalenie ważności albo nieważności testamentu, jest sporem o prawo przedmiotowe podlegającym, jak każdy inny spór o takim charakterze, zasadniczo rozpoznaniu w trybie spornym (art. 1 u.s.p. oraz art. 2 k.p.c.). W drodze wyjątku od tej zasady do postępowania niespornego należą spory tylko wówczas, gdy wyraźny przepis ustawy przekazuje je temu postępowaniu (art. 1 k.p.n.).Stwierdzenie praw do spadku następuje - w myśl art. 45 pr. spadk. i art. 69 post. spadk. tylko na wniosek osoby zainteresowanej; w jednym tylko przypadku sąd będzie wszczynał to postępowanie z urzędu: jeżeli wydane zostało postanowienie o zabezpieczeniu spadku wskutek tego, że spadkobiercy nie są znani (art. 69 post. spadk. w brzmieniu art. 9 pkt 11 ustawy z dn. 20.VII 1950 r. Dz. U. R. P. Nr 38, poz. 349). Spadkobiercy mogą nie mieć interesu w wystąpieniu z wnioskiem o stwierdzenie praw do spadku, chociaż mają interes w tym, by zostało ustalone, czy testament jest ważny. Nie ma podstawy prawnej do pozbawiania osób zainteresowanych możności ustalenia w drodze postępowania spornego ich stosunku prawnego lub prawa na zasadzie art. 3 k.p.c. tylko dlatego, że nie zgłosili wniosku o stwierdzenie praw do spadku. Należy przeto uznać powództwo o ustalenie ważności lub nieważności testamentu za dopuszczalne.Jeżeli powództwo takie wytoczone zostało i wyrok prawomocny zapadł przed wszczęciem postępowania o stwierdzenie praw do spadku, sąd spadku powinien uwzględnić ten wyrok przy wydaniu postanowienia o stwierdzeniu praw do spadu; jeżeli zaś wyrok jeszcze nie zapadł, sąd spadku powinien swoje postępowanie zawiesić na zasadzie art. 76 post. spadk., gdyż postanowienie sądu spadku, odsyłające na drogę sporu, może wyrażać się także w zawieszeniu postępowania wskutek już toczącego się procesu o nieważność testamentu. Występujący z twierdzeniem, że testament jest nieważny, powinien pozwać wszystkich, którym testament cokolwiek przysparza (uczestnictwo konieczne). - Jednolitość uczestnictwa zachodzi również po stronie powodów. Prawo spadkowe przewiduje także nieważność tylko niektórych części testamentu (np. art. 78, 89 § 2, 104 § 2, 120 § 2), nie przewiduje natomiast takiej sytuacji prawnej, aby te same części testamentu mogły być ważne w stosunku do jednych spadkobierców, a nieważne w stosunku do innych. Gdyby sąd spadku nie zawiesił postępowania - nie wiedząc np. o wytoczonym pozwie - i wydał postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku na rzecz spadkobiercy testamentowego, wyrok, uznający testament za nieważny, nie uchylałby postanowienia sądu spadku. Spadkobiercy ustawowi, chcąc obalić to postanowienie, musieliby wytoczyć nowe powództwo na podstawie art. 70 pr. spadk. (w procesie tym - o uchylenie postanowienia sądu spadku - wyrok uznający testament za nieważny, miałby moc wiążącą).Gdyby powództwo o ustalenie nieważności testamentu zostało wytoczone w czasie trwania postępowania o stwierdzenie praw do spadku, sąd spadku, aczkolwiek formalnie tym nie skrępowany, powinien zawiesić postępowanie w całości lub odpowiedniej części, aby uniknąć sprzeczności między swoim postanowieniem a zapaść mającym wyrokiem. Gdyby jednak sąd spadku wydał postanowienie sprzeczne z prawomocnym wyrokiem w sprawie o nieważność testamentu, zainteresowany w uchyleniu postanowienia spadkobierca musiałby wytoczyć powództwo przewidziane w art. 70 pr. spadk.Po prawomocnym zakończeniu sprawy o stwierdzenie praw do spadku w trybie niespornym, spadkobierca z reguły nie ma interesu prawnego w ustaleniu ważności lub nieważności testamentu, pozostaje mu bowiem powództwo oparte na przepisie art. 70 pr. spadk., czyli powództwo o uchylenie postanowienia sądu spadku i stwierdzenie jego praw do spadku, ewentualnie także o wydanie dokumentu stwierdzającego prawa przeciwnika do spadku i o wydanie spadku.* Redagował uzasadnienie sędzia A. Baziński.