III CO 5/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: S. Kałamajski, Z. Wasilkowska, Z. Wiszniewski, S. Gross, W. Bryl, H. Dąbrowski (sprawozdawca), S. Białek, F. Błahuta, K. Lipiński, Z. Masłowski, J. Ignatowicz, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Ministerstwa Sprawiedliwości i przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznawał na posiedzeniu jawnym w dniu 20 października 1962 r. wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 1962 r. NS 174/62/1 o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy w myśl art. 59 ust. 1 prawa o aktach staniu cywilnego (dekret z dnia 8 czerwca 1955 r. - Dz. U. Nr 25, poz. 151) sprawy o stwierdzenie zgonu osób, które zmarły za granicą i których zgon nie został zarejestrowany w zagranicznych księgach stanu cywilnego, należą do właściwości sądów czy też władz administracyjnych?"Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę:"Sprawy o stwierdzenie zgonu należą do drogi sądowej także wówczas, gdy zgon nastąpił za granicą."Uzasadnienie faktyczneDekret z dnia 29.VIII.1945 r. w sprawie postępowania o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu (Dz. U. Nr 40, poz. 226) w art. 10 przekazuje sądom powszechnym rozpoznawanie w trybie niespornym spraw o stwierdzenie zgonu osób, których śmierć mimo nie sporządzenia aktu zejścia jest niewątpliwa. Odpis prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu zgonu sąd z urzędu przesyła właściwemu urzędnikowi stanu cywilnego (art. 9 w związku z art. 10), który na tej podstawie sporządza akt zgonu (art. 58 ust. 1 prawa o aktach stanu cywilnego - Dz. U. z 1965 r. Nr 25, poz. 151, z 1956 r. Nr 41, poz. 189 i z 1958 r. Nr 72, poz. 258).Wymieniony na wstępie dekret nie zawiera postanowienia wyłączającego drogę sądową, gdy zgon nastąpił za granicą. Z treści przedstawionego pytania prawnego wynika, że zmierza ono do wyjaśnienia, czy drogi sądowej nie wyłącza we wskazanym zakresie przepis art. 59 prawa o a.s.c. W myśl tego przepisu fakt zgonu, który nastąpił za granicą i nie został zarejestrowany w zagranicznych księgach stanu cywilnego, może być zarejestrowany w księgach krajowych na zarządzenie organu nadzoru nad urzędami stanu cywilnego.Przepis art. 59 jest odpowiednikiem art. 29 prawa o a.s.c. z 1945 r. Pod rządem tego prawa wątpliwość podniesiona w przedstawionym pytaniu nie powstała, choć przepisy były w zasadzie identyczne. W orzecznictwie sądowym przyjmowano jednolicie, że sądy są powołane do stwierdzenia zgonu także wówczas, gdy zgon nastąpił za granicą. Przeciwko powyższemu stanowisku sądów nie podnoszono zastrzeżeń w piśmiennictwie prawniczym. Po nowelizacji dekretem z dnia 28.VIII.1948 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 252) przepisu art. 88 ust. 2 prawa o a.s.c., który w brzmieniu znowelizowanym - nakazując urzędom stanu cywilnego w razie stwierdzenia zgonu przez sąd sporządzenie aktu zejścia - wskazał też urząd właściwy do sporządzenia tego aktu, gdy "miejsce zgonu znajduje się za granicą", wszelkie więc wątpliwości we wskazanej materii zostały usunięte przez samego ustawodawcę.Teksty art. 29 prawa o a.s.c. z 1945 r. i art. 59 obowiązującego prawa o a.s.c. różnią się tym, że art. 59 pomija ograniczenie stosowania do obywateli polskich oraz wskazanie, że powinien być stosowany "w wyjątkowych przypadkach", wreszcie że nie zawiera przykładowego wskazania na jego aktualność "zwłaszcza w przypadku, gdy w danym kraju rejestracja stanu cywilnego nie jest zorganizowana lub też jest zorganizowana w sposób niedostateczny lub wadliwy" oraz że orzekanie powierza organom nadzoru, a nie ministrowi.Żadna z tych zmian nie wskazuje na zamiar ustawodawcy uczynienia z trybu przewidzianego w art. 59 trybu wyłącznego, likwidującego dotychczasową kompetencję sądów w zakresie stwierdzenia zgonu, gdy nastąpił on za granicą.Powyższa ocena znajduje wyraźne potwierdzenie w treści art. 58 ust. 1 prawa o a.s.c., który wskazuje - podobnie jak przepis art. 88 ust. 2 prawa o a.s.c. z 1945 r. w brzmieniu nadanym mu wymienioną nowelą z 1948 r.- urząd stanu cywilnego właściwy, w razie stwierdzenia zgonu przez sąd, dla sporządzenia aktu zejścia, gdy "miejsce zgonu znajduje się za granicą".Dodatkowo można wskazać, że ustawodawca, jeżeliby zmienił kompetencję sądów w powyższych sprawach, niewątpliwie uregulowałby w przepisach przejściowych bieg spraw o stwierdzenie zgonu, które już wpłynęły do sądów, podobnie jak to uczynił w art. 83 w stosunku do spraw o odtworzenie aktów stanu cywilnego. Tymczasem prawo o a.s.c. nie zawiera takiego przepisu.Przepis art. 59 prawa o a.s.c. nie ogranicza zatem drogi sądowej przewidzianej w wymienionym na wstępie dekrecie z dnia 29.VIII.1945 r.Wobec zaś braku w tym zakresie ograniczeń, jak już wyżej wskazano, w powyższym dekrecie, lege non distinguente należy uznać, że sprawy o stwierdzenie zgonu należą do drogi sądowej także wówczas, gdy zgon nastąpił za granicą.Należało zatem na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi na wstępie sformułowanej.