III CO 7/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Ewy B. o stwierdzenie praw do spadku po Franciszku F., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy oświadczenie testatora o unieważnieniu testamentu uprzednio sporządzonego, złożone wobec przewodniczącego prezydium gromadzkiej rady narodowej, może wywołać skutek prawny, jeżeli przyjmujący to oświadczenie zaniedbał nadania temu oświadczeniu formy przewidzianej przepisem art. 91 § 1 prawa spadkowego?"udzielił następującej odpowiedzi."Oświadczenie testatora, że unieważnia testament, złożone przed przewodniczącym prezydium gromadzkiej rady narodowej, przed którym poprzednio testator sporządził testament z art. 80 § 1 pr. spadk., nie wystarcza do ważnego odwołania testamentu, jeżeli nie zachowano przepisów o formie testamentu."Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Krakowie, przedstawiając Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia pytanie prawne wymienione w sentencji niniejszej uchwały, przytoczył, co następuje:"Spadkodawca w zamiarze sporządzenia testamentu zwykłego złożył stosowne oświadczenie wobec przewodniczącego Prezydium GRN w D. oraz 2 świadków i ta ostatnia wola testatora została spisana. Brak wzmianki o odczytaniu na tym dokumencie powoduje, że nie może on być uznany za testament zwykły, jednakże brak byłoby przeszkód do uznania tego oświadczenia za testament szczególny. W kilka dni po sporządzeniu omówionego testamentu testator oświadczył wobec tego samego przewodniczącego, iż "unieważnia" sporządzony testament, a ponadto odebrał drugi jego egzemplarz od jednego ze świadków i podyktował osobie trzeciej projekt nowego testamentu".Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że wyżej przedstawione zachowanie się spadkobiercy po sporządzeniu testamentu powinno było skłonić przewodniczącego prezydium GRN bądź do odpowiedniego pouczenia spadkodawcy o treści art. 91 pr. spadk., bądź do spisania oświadczenia testatora o unieważnieniu testamentu w obecności 2 świadków. W związku z tym Sąd Wojewódzki ma wątpliwości, czy zaniedbanie przewodniczącego, polegające - zdaniem tegoż Sądu - na niespisaniu oświadczenia testatora o unieważnieniu testamentu bądź na niepouczeniu o wymaganiach przewidzianych w art. 91 pr. spadk., może mieć wpływ na skuteczność oświadczenia o unieważnieniu testamentu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Oświadczenie spadkodawcy tej treści, że "unieważnia" sporządzony poprzednio testament, jest w istocie swej w rozumieniu prawa spadkowego odwołaniem testamentu (art. 90 § 1 pr. spadk.). Jednostronna jednak czynność prawna, jaką jest odwołanie testamentu, wymaga do swej ważności m. in. wyrażenia woli odwołania w sposób przewidziany w przepisach art. 91 pr. spadk.. Ustawa przywiązuje wagę tylko do takiego odwołania, które nastąpiło przy zachowaniu gwarancji uznanych przez ustawodawcę za konieczne. Podobnie jak sporządzenie testamentu, również jego odwołanie nie może nastąpić przez jakiekolwiek zachowanie się spadkodawcy ujawniające wolę, ponieważ (zgodnie z zastrzeżeniem wypływającym z art. 43 pr. o pr. cyw.) wola odwołania, choćby nawet skądinąd niewątpliwa, musi być dla swej ważności oświadczona w takiej formie, jaką przewiduje art. 91 pr. spadk.Odwołanie, o którym mowa w pytaniu, nie czyni zadość wymaganiom formy określonym w art. 91 pr. spadk. Spadkodawca bowiem ani nie sporządził testamentu, w którym by odwołał poprzedni testament wprost lub pośrednio (art. 92 § 2 i art. 93 pr. spadk.), ani też nie zniszczył testamentu lub nie pozbawił go cech, od których zależy jego ważność, ani wreszcie nie dokonał w nim zmiany. Samo oświadczenie jego, że "unieważnia" testament, złożone tylko wobec przewodniczącego prezydium GRN, nie może być uznane za ważne odwołanie, skoro nie zachowano przy tym wymagań co do formy testamentu. Nawet odebranie drugiego egzemplarza testamentu od świadka nie wystarcza do skutecznego odwołania tego testamentu, skoro w myśl przepisu art. 91 § 2 pr. spadk. tylko odebranie testamentu notarialnego, znajdującego się w zapieczętowanej kopercie na przechowaniu u notariusza, uważa się za odwołanie. Rozszerzająca wykładnia tego przepisu nie byłaby niczym usprawiedliwiona - podobnie jak wykładnia, która by odebranie testamentu nienotarialnego, znajdującego się u świadka, zrównywała ze zniszczeniem tego testamentu. Rygor formy przewidziany w art. 91 pr. spadk. ma za sobą przekonywające uzasadnienie społeczne, liberalizm zaś w tym względzie jest niedopuszczalny.Z powyższych zasad nie może mieć znaczenia dla ważności odwołania zachowanie się przewodniczącego prezydium GRN. Jego ewentualne zaniedbania (brak pouczenia, nieprzywołanie świadków i niesporządzenie protokołu) mogłyby rodzić co najmniej obowiązek odszkodowawczy, nie mogący jednak sanować braku formy przepisanej dla odwołania.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy udzielił takiej odpowiedzi, jaka jest przytoczona w sentencji niniejszej uchwały.