III CO 78/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej (Wydział Finansowy) w B. przeciwko Władysławie H. o wpisanie prawa własności nieruchomości, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzkiego w Katowicach postanowieniem z dnia 22 października 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"I. Czy decyzja władzy administracyjnej stwierdzająca, że zachodzi domniemanie z art. 6 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11), wydana w związku z wykonaniem prawomocnie orzeczonej kary przepadku majątku, stanowi podstawę do wpisu w księdze wieczystej przejścia na rzecz Skarbu Państwa własności nieruchomości współmałżonka osoby skazanej?II. Czy Sąd władny jest i ma obowiązek badania słuszności takiej decyzji władzy administracyjnej oraz czy może odmówić wpisu, jeżeli decyzja wydana została z obrazą art. 7 § 1 wymienionej wyżej ustawy?III. Czy sąd może odmówić wpisania hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej własność współmałżonka oraz osoby podejrzanej, lecz nie objętej wspólnością ustawową, jeżeli postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu roszczeń i kar będące podstawą wpisu zostało wydane z obrazą art. 7 § 1 ustawy wymienionej w pkt I?IV. Czy w razie wątpliwości przed dokonaniem wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa nie należy zakreślić osobie, której prawo ma być tym wpisem dotknięte, terminu do wytoczenia powództwa z art. 6 § 3 cyt. ustawy z dnia 21.I.1958 r.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Prawomocna decyzja organu finansowego, zapadła w trybie § 6 rozporządzenia Ministra Skarbu i Ziem Odzyskanych z dn. 23 XII 1948 r. o zakresie działania i organizacji urzędów likwidacyjnych (Dz. U. Nr 62, poz. 483) w związku z art. 8 ust. 2 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390 z późn. zmianami), wydana w związku z wykonywaniem kary przepadku majątku i stwierdzająca, że nieruchomość, której prawo własności wpisane jest do księgi wieczystej na rzecz osoby uznanej przez ten organ za pozostającą w bliskim stosunku ze skazanym, jest objęta orzeczonym wobec niego przepadkiem majątku (art. 6 § 1 ustawy z dn. 21 I 1958 r. - Dz. U. Nr 4, poz. 11) - wiąże sąd powiatowy prowadzący księgę wieczystą i stanowi podstawę do wpisania Skarbu Państwa jako właściciela tej nieruchomości. Odmawia odpowiedzi na pytanie zawarte w pkt III postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Katowicach.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem sądu karnego z dnia 14 października 1963 r. Edward H. skazany został - za zagarnięcie mienia społecznego - m.in. na przepadek całego majątku.Decyzją z dnia 24.XII.1963 r. Prezydium Miejskiej RN (Wydział Finansowy) w B., powołując się na przepisy art. 6 § 1 i 2 ustawy z dn. 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11) oraz art. 1 ust. 1 i 2 i art. 8 dekretu z dnia 22.X.1957 r. o przepadku majątku, stwierdziło, że nieruchomości położone w B. przy ul. (...), których tytuł własności uregulowany jest w ks. wiecz. nr hip. kw (...) i kw (...) na Edwarda i Władysławę H., będące we władaniu Władysławy H., należą do Edwarda H.Uzasadnienie tej decyzji powołuje się na ustalony - w toku wykonywania orzeczenia o przepadku majątku - fakt pozostawania Władysławy H. w bliskich stosunkach z Edwardem H. (małżonkowie), usprawiedliwiający domniemanie z art. 6 powołanej wyżej ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r.Decyzja Wydziału Finansowego zaopatrzona została wzmianką o prawomocności w administracyjnym toku instancji.Postanowieniem z dnia 11 stycznia 1964 r. Sąd Powiatowy w Bielsku-Białej, na wniosek Prezydium MRN w B. z dnia 24.XII.1963 r., powołując się na orzeczenie o przepadku majątku Edwarda H. oraz na wspomnianą wyżej decyzję Wydziału Finansowego z dnia 24.XII.1963 r., dokonał wpisu prawa własności: a) nieruchomości objętej ks. wiecz. nr kw. 10434, zamiast Edwarda H. i Władysławy H., na rzecz Skarbu Państwa oraz b) połowy nieruchomości objętej ks. wiecz. nr kw 321, zamiast Edwarda H., na rzecz Skarbu Państwa. Natomiast Sąd Powiatowy odmówił wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa połowy nieruchomości objętej ks. wiecz. nr kw 321 zamiast wpisanej dotychczas Władysławy H.W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Powiatowy stwierdził m.in., że wniosek Wydziału Finansowego, o ile dotyczy należącej do Władysławy H. połowy nieruchomości nr kw 321, nie mógł być uwzględniony, ponieważ w tym zakresie nie przemawia przeciwko Władysławie H. domniemanie z art. 6 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r. W myśl bowiem art. 7 § 1 tej ustawy domniemanie ustanowione w art. 6 § 1 nie dotyczy rzeczy i praw majątkowych, które znajdowały się co najmniej od roku przed popełnieniem przestępstwa we władaniu osoby bliskiej, nieruchomość zaś uregulowaną w ks. wiecz. nr kw 321 nabyli małżonkowie H. w r. 1947, a Edward H. popełnił przestępstwo w latach 1955-1958.Rozpoznając rewizję Skarbu Państwa - Prezydium MRN w B. Sąd Wojewódzki, na podstawie art. 388 d.k.p.c., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione w sentencji uchwały zagadnienia prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że zagadnienie objęte pytaniem trzecim dotyczy nie zaskarżonego postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 20.VI.1961 r., mocą którego zgodnie z wnioskiem Prokuratury Wojewódzkiej w Kielcach dokonano wpisu hipoteki przymusowej w kwocie 650.000 zł na nieruchomościach kw 10434, 321 i 1643 w celu zabezpieczenia roszczeń przeciwko Edwardowi H. o naprawienie wyrządzonej przez niego szkody i grożącej mu grzywny. Postanowienie to nie zostało zaskarżone, wobec czego nie było ono i nie mogło być przedmiotem kognicji Sądu Wojewódzkiego przy rozpoznaniu sprawy niniejszej. Dlatego też Sąd Wojewódzki nie był uprawniony do przedstawienia Sądowi Najwyższemu wątpliwości, jakie mu się nasunęły przy rozważeniu zagadnień związanych z prawomocnie rozstrzygniętą już sprawą.Art. 388 § 1 d.k.p.c. (art. 391 § 1 k.p.c.) upoważnia do przedstawienia zagadnień powstałych "przy rozpoznawaniu rewizji", a więc stanowiących przesłankę jej rozstrzygnięcia. Sytuacja taka w zakresie pytania trzeciego nie zachodzi. Dlatego też nie mogło ono być przedstawione.2. W myśl art. 8 ust. 2 dekretu z dnia 22.X.1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390 z późn. zmianami) wykonanie orzeczeń o przepadku majątku lub o zabezpieczeniu przepadku odbywa się w trybie administracyjnym z wyłączeniem drogi sądowej i z zastosowaniem przepisów dotyczących ustalenia sposobu zabezpieczenia i przejmowania majątków opuszczonych i poniemieckich. W myśl § 6 rozporządzenia Ministrów Skarbu i Ziem Odzyskanych z dnia 23.XII.1948 r. o zakresie działania i organizacji urzędów likwidacyjnych (Dz. U. Nr 62, poz. 483) do ustalenia, czy dany majątek jest opuszczony lub poniemiecki, powołane były wyłącznie urzędy likwidacyjne.Uprawnienia urzędów likwidacyjnych mają obecnie wydziały finansowe prezydiów rad narodowych (p. art. 30 ustawy z dn. 20.III.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej - Dz. U. Nr 14, poz. 130 i § 1 uchwały nr 223 Rady Ministrów z dnia 17.III.1951 r. - MP Nr A-38, poz. 358).Z powyższego wynika, że organy finansowe są uprawnione (i obowiązane) - przy wykonywaniu orzeczeń o przepadku majątku - do ustalenia, czy i jakie przedmioty majątkowe objęte są przepadkiem.Działając w granicach tej kompetencji, organy finansowe kierują się m.in. przepisami art. 6 § 1 ustawy z dn. 21.I.1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11), a wydana w tym zakresie decyzja wiąże sądy. Decyzji bowiem co do sposobu wykonania orzeczeń o przepadku majątku, pod kątem widzenia ich zgodności z prawem, nie mogą weryfikować sądy, jako nie powołane do kontroli organów administracji państwowej działających w granicach swej właściwości. Możliwość wkroczenia sądu przewiduje tylko art. 11 dekretu o przepadku majątku na skutek pozwu osoby, której prawa przy wykonywaniu przepadku zostały naruszone.Brak jest podstaw do odmiennego traktowania sądu prowadzącego księgi wieczyste, jeżeli wykonaniem przepadku objęto nieruchomość znajdującą się we władaniu osoby ujawnionej w księdze wieczystej jako jej właściciel, przeciwko której to osobie przemawia zdaniem organu finansowego domniemanie z art. 6 § 1 ustawy z dn. 21.I.1958 r.Sąd prowadzący księgę wieczystą nie może więc odmówić dokonania w niej wpisu opartego na takiej decyzji organu finansowego, choćby uważał - jak w sprawie niniejszej - że u podłoża decyzji leży błędne zastosowanie powyższego domniemania.Brak też jakichkolwiek podstaw prawnych do zastosowania środka, o którym wspomina Sąd Wojewódzki w pytaniu czwartym. Należy przy tym mieć na uwadze, że wpisany do księgi wieczystej właściciel, którego uznano za pozostającego w bliskim stosunku z osobą skazaną na przepadek majątku, ma możność obrony swoich praw w trybie wspomnianego już art. 11 dekretu z dn. 22.X.1947 r. o przepadku majątku w związku z art. 6 § 3 ustawy z dn. 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa. Nawiasowo trzeba zauważyć, że zapadła w sprawie niniejszej decyzja Wydziału Finansowego Prez. MRN w B. zawiera pouczenie o przysługujących Władysławie H. środkach prawnych.