III CO 82/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Trybulski, J. Czajkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny D. przeciwko Annie D. i Teresie S. o uznanie testamentu za nieważny, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach do rozstrzygnięcia w trybie art. 338 k.p.c.:"Czy wskutek orzeczenia sądu niemieckiego wydanego w czasie okupacji na terenie Polski mogło nastąpić uchylenie ubezwłasnowolnienia całkowitego z powodu choroby psychicznej, orzeczonego przez sąd polski na podstawie przepisów ordynacji o ubezwłasnowolnieniu z 28.VI.1916 r., jeżeli przyczyny ubezwłasnowolnienia odpadły w związku z ustąpieniem zaburzeń psychicznych u osoby ubezwłasnowolnionej?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Orzeczenie sądu niemieckiego, wydane na obszarze Polski w czasie okupacji, uchylające orzeczone przez sąd polski ubezwłasnowolnienie całkowite, jest nieważne i pozbawione skutków prawnych bez względu na to, czy przyczyny ubezwłasnowolnienia odpadły wskutek ustąpienia zaburzeń psychicznych u osoby ubezwłasnowolnionej. Uzasadnienie prawneRozpoznając przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Dekret z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 25, poz. 151 z późn. zm.) uznał za nieważne i pozbawione skutków prawnych wyroki i inne orzeczenia wydane na obszarze Polski przez okupacyjne sądy niemieckie (art. 1 ust. 1). Wśród wyjątków, jakie dekret powyższy dopuścił od tej zasady (art. 1 ust. 2 i 3), orzeczenie o uchyleniu ubezwłasnowolnienia przewidziane nie zostało.Przepisy dekretu stworzyły natomiast możność zachowania dla obywateli polskich skutków wywołanych wszczęciem postępowania przed sądem niemieckim, pod warunkiem jednak, że po okupacji kroki zmierzające do kontynuowania sprawy zostaną wdrożone w ciągu 2 lat od daty wznowienia działalności przez sąd polski, właściwy do osądzenia danej sprawy (art. 3 ust. 1).Co do spraw rozpoznawanych w postępowaniu niespornym, to dekret dopuścił możność podjęcia postępowania - w ciągu powyższego okresu dwuletniego - nie tylko na żądanie wnioskodawcy, lecz także przez sąd z urzędu albo na wniosek prokuratora lub osób mających w tym interes prawny (art. 6). Ponadto jeżeli wymagała tego konieczność utrzymania stanu rzeczy powstałego wskutek zapadnięcia orzeczenia sądu niemieckiego, sąd w postępowaniu niespornym władny był nadać swemu orzeczeniu moc wsteczną i tym samym usankcjonować ex post stan prawny wywołany nieważnym orzeczeniem okupacyjnego sądu niemieckiego.Jak z powyższego wynika, ustawodawca zapewnił w granicach, jakie uznał za konieczne i możliwe, ochronę i interes obywateli polskich, dla których wyjątkowo mogły okazać się korzystne rozstrzygnięcia okupacyjnych sądów niemieckich, nie naruszające w sposób bezpośredni praw Państwa Polskiego lub jego obywateli, jak również nie pozostające w kolizji z zasadami obowiązującego w Polsce porządku publicznego.Dalsze natomiast odstępstwa od proklamowanej omawianym dekretem zasady, zgodnie z którą orzeczenia okupacyjnych sądów niemieckich są nieważne i pozbawione skutków prawnych, nie znajdują żadnych podstaw ani w brzmieniu przepisów tego dekretu, ani w prawidłowej ich wykładni, nie dopuszczającej rozszerzającej interpretacji zawartych w nich wyjątków. W szczególności nie można by uznać za dopuszczalne stanowiska, jakie zdaje się sugerować uzasadnienie postanowienia Sądu Wojewódzkiego przedstawiającego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia rozważane obecnie zagadnienie prawne, według którego miałyby zachować ważność wszelkie orzeczenia okupacyjnych sądów niemieckich, które nie godzą w interesy Państwa lub obywateli polskich.Nie ma też znaczenia dla odpowiedzi na rozpatrywane pytanie prawne okoliczność, że przesłanki, na których oparte było orzeczenie sądu niemieckiego, mogłyby usprawiedliwić podobne rozstrzygnięcie sądu polskiego. Przeciwko bowiem odmiennemu poglądowi przemawia stanowisko dekretu, który poza szczególnymi wyjątkami (art. 1 ust. 2, 3) ze zrozumiałych względów odmawia wszelkiej mocy prawnej wynikom prowadzonej z pogwałceniem zasad prawa międzynarodowego działalności hitlerowskich sądów okupacyjnych, a ewentualne zachowanie w granicach dopuszczonych przez prawo skutków ich orzeczeń uzależnia od rozstrzygnięcia powołanych do tego sądów polskich.Z tych zasad na przedstawione do rozpoznania zagadnienie prawne należało udzielić odpowiedzi sformułowanej w sentencji.