II CR 238/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi K. przeciwko Joannie S. o unieważnienie małżeństwa, po rozpoznaniu rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Stalinogrodzie z dnia 13 maja 1953 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódka Jadwiga K. zawarła w dniu 31 stycznia 1910 r. przed ówczesnym urzędem stanu cywilnego na terenie wchodzącym wówczas w skład terytorium Rzeszy Niemieckiej małżeństwo z Teodorem K. W roku 1941 Teodor K. wytoczył przed sąd niemiecki powództwo o rozwód tego małżeństwa, a po uprawomocnieniu się wyroku tegoż sądu orzekającego rozwód zawarł w dniu 27 marca 1944 r. przed niemieckim urzędem stanu cywilnego związek małżeński z Joanną P., pozwaną w niniejszym sporze.Na skutek powództwa powódki wytoczonego w dniu 17 lutego 1953 r. Sąd Wojewódzki w Stalinogrodzie zaskarżonym wyrokiem unieważnił małżeństwo Teodora K. z Joanną P., zawarte w dniu 27 marca 1944 r. Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że w świetle przepisów dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych wydanych w okresie okupacji na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 25, poz. 151 z późniejszymi zmianami) wyrok sądu niemieckiego orzekający rozwód jej małżeństwa z Teodorem K. jest pozbawiony skutków prawnych, wobec czego Teodor K. w chwili zawierania małżeństwa z pozwaną pozostawał w związku małżeńskim. Ponowne jego małżeństwo jest zatem nieważne.Pozwana w rewizji od tego wyroku zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną jej zdaniem wykładnię przepisów powołanego wyżej dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. i przepisów dotyczących ważności małżeństwa, oraz naruszenie prawa procesowego przez niewyjaśnienie, czy i jaki interes prawny ma powódka w wytoczeniu niniejszego procesu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dekret z dnia 6 czerwca 1945 r. postanawia w art. 1, że wyroki i inne orzeczenia wydane podczas okupacji przez sądy niemieckie są nieważne i pozbawione skutków prawnych. W dalszych przepisach dekret ten przewiduje możliwość zgłoszenia wniosku o rozpoznanie przez sąd polski sprawy cywilnej wniesionej do sądu niemieckiego, chociażby w sprawie tej zapadł już wyrok tegoż sądu niezależnie od instancji (art. 3). Jeśli taki wniosek zgłoszono, sąd polski przy wydaniu swego orzeczenia może w sprawach o rozwód małżeństwa (unieważnienie i rozłączenie) nadać im moc wsteczną, jeżeli tego wymaga konieczność utrzymania stanu rzeczy powstałego na skutek zapadnięcia orzeczenia sądu niemieckiego (art. 7).Treść powołanych przepisów nie nasuwa żadnej wątpliwości, że wyrok sądu niemieckiego wydany w okresie okupacji na terenie Polski, orzekający rozwód małżeństwa, jest nie tylko nieważny, ale pozbawiony skutków prawnych z mocą wsteczną. Błędny jest w świetle powołanych przepisów pogląd skarżącej, jakoby wyrok rozwodowy sądu niemieckiego, aczkolwiek obecnie nieważny, to jednak jako ważny w chwili jego wydania otwierał drogę małżonkom do zawarcia nowego małżeństwa i każde takie małżeństwo zawarte przed wejściem w życie dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. nie może być unieważnione w oparciu o jego zasady. Tego rodzaju wykładnia byłaby oczywiście sprzeczna z celami dekretu, a zwłaszcza z art. 7 tegoż dekretu, z którego niedwuznacznie wynika, że ustawodawca nadał nieważności moc wsteczną, skoro przewidział możliwość złagodzenia dotkliwych nieraz skutków tej wstecznej mocy, zezwalając sądom polskim na nadanie swoim wyrokom rozwodowym mocy wstecznej w sprawach wszczętych uprzednio przed sądem niemieckim.Z materiału sprawy, a mianowicie akt I C. 99/47 b. Sądu Okręgowego w Katowicach, okazuje się, że Teodor K. w dniu 25 stycznia 1947 r. wniósł pozew o rozwód jego małżeństwa z obecną powódką i w konkluzji pozwu żądał nadania wyrokowi rozwodowemu mocy wstecznej z dniem 22 września 1941 r. Teodor K. zdawał więc sobie sprawę z nieważności z mocą wsteczną wyroku sądu niemieckiego, a powództwo jego przedstawia się jako wniosek z art. 3 powołanego dekretu o rozpoznanie sprawy wniesionej uprzednio przed sąd niemiecki. Powództwo to zostało prawomocnie oddalone.W świetle powyższych wywodów pogląd prawny zaskarżonego wyroku, że małżeństwo pozwanej z Teodorem K. zawarte w dniu 27 marca 1944 r. jest od samego początku nieważne, gdyż Teodor K. pozostawał nadal w związku małżeńskim z powódką, jest najzupełniej trafny.Chybiony jest argument skarżącej oparty na art. XI § 1 przep. wpr. kod. rodz. Wprawdzie przepis ten stanowi, że istnienie i ważność małżeństwa zawartego przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego ocenia się według przepisów obowiązujących w chwili zawarcia tego małżeństwa, ale skarżąca przeocza, że w myśl art. XII przep. wpr. kod. rodz. ustanie małżeństwa (rozwód), które nastąpiło przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego, nie zawsze ocenia się według przepisów wówczas obowiązujących, skoro § 2 powołanego art. XII przewiduje wyjątki, a jednym z nich jest właśnie dekret z dnia 6 czerwca 1945 r. wyraźnie w art. XII przytoczony.Niesporne jest w sprawie, że Teodor K. zmarł dnia 13 listopada 1950 r. Z faktu tego skarżąca dochodzi do wniosku, że wobec tej śmierci powództwo o unieważnienie małżeństwa Teodora K. z pozwaną jest niedopuszczalne z mocy art. 7 § 3 kod. rodz.I ten pogląd pozwanej jest błędny. Przez śmierć Teodora K. ustały oba jego małżeństwa równocześnie. Takiej sytuacji nie ma na myśli art. 7 § 3 kod. rodz., gdyż w przeciwnym razie art. 11 tegoż kodeksu, w części dotyczącej dopuszczalności unieważnienia bigamicznego małżeństwa i po jego ustaniu, byłby pozbawiony w ogóle znaczenia. Przeszkoda do unieważnienia z art. 7 § 3 kod. rodz. dotyczy tej sytuacji, kiedy poprzednie małżeństwo zostało unieważnione lub ustało przez śmierć tego małżonka z poprzedniego małżeństwa, który nie dopuścił się bigamii.Ostatni zarzut rewizji, jakoby powódka nie wykazała interesu prawnego, nie zasługuje również na uwzględnienie. Interes prawny powódki jest oczywisty w świetle samego niespornego materiału sprawy. Sam fakt, że powódka pozostawała w związku małżeńskim z Teodorem K., świadczy o istnieniu interesu prawnego w żądaniu unieważnienia bigamicznego małżeństwa zawartego przez jej męża.W tym stanie Sąd Najwyższy oddalił bezzasadną rewizję (art. 383 k.p.c.).