III CO 88/54

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Stalinogrodzie postanowieniem, wydanym w sprawie z powództwa Józefa P. przeciwko "Centrozap" o zapłatę, do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy wypowiedzenie umowy o pracę wchodzi w zakres praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa, a w razie odpowiedzi twierdzącej, czy wypowiedzenie takie dla swej skuteczności wymaga dwuosobowego składania oświadczenia w imieniu przedsiębiorstwa?"powziął uchwałę treści następującej.Uzasadnienie faktycznePismem z dnia 27 marca 1953 r. przedsiębiorstwo państwowe "Centrozap", wypowiedziało Józefowi P. umowę o pracę na dzień 30 czerwca 1953 r. Powyższe pismo podpisane zostało pod nieobecność dyrektora przedsiębiorstwa przez jego zastępcę oraz przez kierownika sekcji personalnej. Z dniem 1 lipca 1953 r. Józefa P. nie dopuszczono do pracy. W związku z powyższym wytoczył on powództwo z art. 39 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, wychodząc z założenia, że wypowiedzenie dokonane pismem z dnia 27 marca 1955 r. jest prawnie bezskuteczne, ponieważ nie zostało podpisane przez osoby upoważnione do składania oświadczeń w imieniu przedsiębiorstwa państwowego na mocy art. 15 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych.Sąd Powiatowy powództwo oddalił, a Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję powoda przedstawił na mocy art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przedstawione na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneRozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Art. 14 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1950 r. Nr 49, poz. 439) statuuje zasadę jednoosobowego kierownictwa dyrektora, który kieruje samodzielnie działalnością przedsiębiorstwa i jest za nią odpowiedzialny. Z bardzo szerokiego zakresu pojęcia "działalność", ustawodawca, na odcinku uprawnień dyrektora do jednoosobowego kierownictwa, wyodrębnia oświadczenie woli "w zakresie (...) praw i obowiązków majątkowych" przedsiębiorstwa, przewidując dla nich reprezentację łączną ("współdziałanie dwóch upoważnionych osób" - art. 15 dekretu).Rozstrzygnięcie przedstawionej kwestii zależy więc od ustalenia wzajemnego stosunku pojęć "działalności przedsiębiorstwa" i "oświadczeń woli w zakresie praw i obowiązków majątkowych".Zagadnienie powyższe było przedmiotem rozważań w nauce prawa. Analizując ustrój wewnętrzny przedsiębiorstwa państwowego, Wolter (Prawo cywilne - Część ogólna, PWN, Warszawa 1955 r., str. 208 i n.) odróżnia prowadzenie spraw przedsiębiorstwa oraz reprezentowanie go. Prowadzenie spraw obejmuje całokształt agend, związanych z wewnętrzną działalnością przedsiębiorstwa, podczas gdy reprezentowanie dotyczy stosunków zewnętrznych, a więc "w obrocie cywilnoprawnym jest realizacją zdolności do czynności prawnych" (por. Józef Górski: "Stanowisko prawne organów i pełnomocników przedsiębiorstw państwowych", Nowe Prawo 1955/4).Wypowiedzenie umowy o pracę jest oświadczeniem woli w obrocie cywilnoprawnym. Dotyczy ono prawnego stosunku pracy i powodując rozwiązanie umowy o pracę, pociąga za sobą skutki w sferze uprawnień i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa.Sąd Wojewódzki, w uzasadnieniu swego postanowienia z art. 388 k.p.c., przyjmuje powyższe założenie, stwierdza bowiem, że "wypowiedzenie umowy o pracę wchodzi w zakres praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa". W dalszym ciągu swego uzasadnienia Sąd Wojewódzki, posługuje się również pojęciem "zewnętrznej" i "wewnętrznej" działalności przedsiębiorstwa, stwierdza jednak, że zasada dwuosobowości składania oświadczeń w imieniu przedsiębiorstwa odnosi się do działalności przedsiębiorstwa jako osoby prawnej i podmiotu praw i obowiązków majątkowych w obrocie gospodarczym, w stosunkach z uczestnikami tego obrotu, czyli do działalności przedsiębiorstwa na zewnątrz, natomiast nie ma zastosowania do działalności i podejmowania decyzji w stosunku wewnętrznym, a więc i do wypowiedzenia umowy o pracę. Z powyższych sformułowań uzasadnienia wnioskować można, że przy odbiorze kryteriów odróżniających obydwie strony działalności przedsiębiorstwa Sąd Wojewódzki odrywa się jak gdyby od zasadniczej, ogólnej wskazówki dekretu o oświadczeniach woli w zakresie praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa i wprowadza kryterium dodatkowe przez dekret nie przewidziane, a mianowicie kryterium podmiotowe - osoby, której oświadczenie woli ma być złożone.Takiego stanowiska nie usprawiedliwia jednak ani brzmienie przepisu art. 15 ust. 1 cytowanego dekretu, ani też założenia jakie przyświecały ustawodawcy w zakresie łącznej reprezentacji, mające na celu należyte zabezpieczenie interesów majątkowych przedsiębiorstwa. Stanowisko Sądu Wojewódzkiego mogłoby także pośrednio wskazywać na niedocenienie wagi społeczno-gospodarczej problemów zatrudnienia.Należyty stan interesów przedsiębiorstwa uzależniony jest, między innymi, od prawidłowego ukształtowania się stosunków prawnych w zakresie umów o pracę, które niewątpliwie są źródłem praw i obowiązków przedsiębiorstwa o charakterze majątkowym. Nie wolno również zapominać o podstawowym znaczeniu, jakie dla interesów majątkowych przedsiębiorstwa ma prawidłowa realizacja zasad polityki zatrudnienia, uwzględniająca harmonijnie zarówno interesy tego przedsiębiorstwa jak i zatrudnionych w nim osób. Powyższe względy wskazują na to, że brak jest podstaw, aby spod istniejącego - w pewnej mierze - ograniczenia zasady jednoosobowego kierownictwa, w zakresie oświadczeń woli dotyczących praw i obowiązków majątkowych, wyłączyć związane z prawnymi stosunkami pracy i to według mechanicznego kryterium "wewnętrznego" charakteru sprawy, o czym decydować ma przynależność kontrahenta do kolektywu pracowniczego przedsiębiorstwa.Podkreślić jednak należy, że w myśl art. 15 ust. 4 dekretu, władza, której przedsiębiorstwo podlega, może upoważnić dyrektora do samodzielnego składania oświadczeń w szczególnym zakresie. Tym zakresem szczególnym mogą być - rzecz oczywista - objęte również oświadczenia w sferze praw i obowiązków majątkowych wynikających z prawnych stosunków pracy. Istnieje więc zawsze możliwość odmiennego, niż to przewiduje art. 15 ust. 1, sposobu unormowania reprezentacji poszczególnej jednostki gospodarczej w obrocie cywilnoprawnym, jeśli wymagają tego okoliczności konkretnego przypadku.Pozwane przedsiębiorstwo podlega Ministerstwu Handlu Zagranicznego. Okólnik nr 9 tego Ministra z dnia 7 sierpnia 1954 r. w sprawie upoważnień do reprezentacji i podpisywania pism w przedsiębiorstwach podległych Ministrowi Handlu Zagranicznego, przedstawiony przez pełnomocnika pozwanego na rozprawie przed Sądem Najwyższym (art. 18 ustawy o zmianie przep. postępowania w sprawach cywilnych), ustala (§ 1 pkt 1), między innymi, że do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa, a w szczególności do zawierania wszelkich umów o pracę (...) upoważnieni są w przedsiębiorstwach państwowych dyrektor, jego zastępcy oraz pełnomocnicy ustanowieni przez Ministra Handlu Zagranicznego na podstawie art. 15 dekretu (Dz. U. z 1950 r. Nr 49, poz. 439) i wpisani do rejestru (Dz. U. z 1952 r. Nr 3, poz. 22) oraz (§ 1 pkt 2) że do składania w imieniu przedsiębiorstwa oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa wymagane jest współdziałanie dwóch upoważnionych osób, o których mowa w punkcie 1. Zarządzenie Ministra Handlu Zagranicznego nie wymienia wprawdzie wypowiedzenia umowy o pracę w rzędzie oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa wymagających reprezentacji łącznej, nie oznacza to jednak bynajmniej, że oświadczenie to może być skutecznie złożone jednoosobowo przez dyrektora przedsiębiorstwa. Takie bowiem upoważnienie dla dyrektora powinno być zgodnie z konstrukcją art. 15 ust. 4 dekretu, z cywilnoprawnym charakterem oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę i jego skutkami w sferze praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorstwa, wyraźnie w okólniku wymienione. Omawiany okólnik Ministra Handlu Zagranicznego zawiera zresztą przykładowe tylko wymienienie oświadczeń wymagających reprezentacji łącznej, a wyliczenie wśród nich umów o pracę wskazuje na wagę, jaką do nich przywiązuje władza nadrzędna nad pozwanym przedsiębiorstwem. Brak zaś dostatecznych podstaw do przykładania innej miary w zakresie zawierania tych umów, a innej w odniesieniu do ich rozwiązywania.Przy rozważaniu przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia nie można pominąć Uchwały Prezydium Rządu z dnia 11 sierpnia 1950 r. w sprawie pracy i zakresu działania wydziałów kadr (M. P. 1950 r. Nr A-94 poz. 1184). § 4 tej uchwały stanowi, że wszelkich zmian personalnych w państwowych urzędach, instytucjach i przedsiębiorstwach dokonuje kierownik w oparciu o materiały, opinie i wnioski wydziału kadr.Powstaje więc problem, czy uchwała powyższa nie jest w stosunku do art. 15 dekretu o przedsiębiorstwach państwowych prawem szczególnym (lex prior specialis), które w zakresie prawnych stosunków pracy upoważnia dyrektora do jednoosobowego składania oświadczeń woli w imieniu przedsiębiorstwa. Zagadnienie to jednak w ogóle nie wchodzi w grę, z całokształtu bowiem przepisów uchwały wynika, że dotyczy ona tylko wewnętrznej organizacji stosunków i wzajemnego współdziałania dyrekcji oraz wydziałów kadr, pozostaje jednak bez wpływu na sposób, w jaki reprezentowany ma być pracodawca na zewnątrz w jego prawnych stosunkach pracy z osobami w danym zakładzie zatrudnionymi.Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki w sposób przytoczony w sentencji uchwały.