IV CO 18/58

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa L. J. przeciwko Toruńskiemu Przedsiębiorstwu Leśnej Produkcji Niedrzewnej "Las" na skutek rewizji strony pozwanej i postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 1958 r., przekazującego Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, postanowił z mocy art. 388 § 1 k.p.c. przejąć sprawę do własnego rozpoznania i zaskarżony wyrok uchylił, przekazując Sądowi Powiatowemu sprawę do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód, kierownik działu produkcji strony pozwanej twierdząc, że otrzymał pismo strony pozwanej z dnia 27.IV.1957 r., podpisane jedynie przez dyrektora strony pozwanej wypowiadające mu pracę, żądał przywrócenia go do pracy na poprzednich warunkach oraz zasądzenia mu wynagrodzenia za pracę za m-ce sierpień, wrzesień i październik 1957 r.Sąd Powiatowy w Toruniu powództwo zasądził, a Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu na skutek rewizji strony pozwanej, żądającej zmiany wyroku Sądu Powiatowego i oddalenia powództwa z powodu naruszenia prawa materialnego i obrazy przepisów procesowych - przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne: czy wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi zatrudnionemu w przedsiębiorstwie państwowym, dokonane przez dyrektora przedsiębiorstwa względnie jego zastępcę, bez współudziału drugiej upoważnionej osoby jest prawnie skuteczne w przypadku, gdy nastąpiło na polecenie władzy, której przedsiębiorstwo podlega.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do własnego rozpoznania zważył co następuje:Stosownie do art. 15 ust. 1 i 4 dekretu z dnia 26.X.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 49, poz. 439) do składania w imieniu przedsiębiorstwa państwowego oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych wymagane jest współdziałanie dwóch upoważnionych osób, jednakże władza, której przedsiębiorstwo podlega może upoważnić dyrektora do samodzielnego składania oświadczeń w szczególnym zakresie. Zasady te stosują się i do stosunków pracy, w jakie wchodzi przedsiębiorstwo ze swymi pracownikami, skoro ustawa tych stosunków nie wyłącza. Niewątpliwie w ubiegłym okresie wbrew powyższym przepisom, powszechnie zawierano umowy o prace i wypowiadano je przez oświadczenie jednego tylko przedstawiciela przedsiębiorstwa państwowego. Również nie były udzielane poszczególnym przedsiębiorstwom upoważnienia z art. 15 ust. 4 do samodzielnego składania oświadczeń w zakresie stosunków pracy przez dyrektora. W szczególności, wg oświadczeń obu stron w sprawie (k. 39 - 40) takiego upoważnienia nie otrzymał dyrektor strony pozwanej. Powyższa praktyka wynikała zapewne z rozpowszechnionego w ubiegłym okresie poglądu, że stosunki przedsiębiorstwa państwowego do pracownika są stosunkami "wewnętrznymi" przedsiębiorstwa, do których nie stosują się przepisy o stosunku do osób trzecich. Pogląd ten błędnie nie odróżniał dwoistego charakteru stanowiska pracownika w przedsiębiorstwie, podwładnego i kontrahenta ze stosunku pracy. Tylko w pierwszym charakterze, siły roboczej, pracownik podlega, z mocy ustawy o pracę, zarządzeniom przełożonych, wydanym w dowolnej formie. W drugim charakterze pracownik jest osobą trzecią i oświadczenia wobec niego muszą być składane w sposób przewidziany dla oświadczeń wobec osób trzecich.Jeżeliby rzeczywiście osoby formułujące projekt powołanego dekretu sądziły, wychodząc z powyższych błędnych założeń, że przepis art. 15 nie będzie dotyczył stosunków pracy i dlatego nie zamieściły w nim zdania, że nie stosuje się on do stosunków pracy, powstaje zagadnienie, czy nie należałoby rozumieć, że wolą ustawodawcy wyrażoną milcząco w art. 15 powołanego dekretu było, aby stosunki pracy nie podpadały pod ten przepis. Mogłoby również być kwestyjne, czy na to pytanie nie należałoby odpowiedzieć inaczej przy rozstrzyganiu sporu na tle zdarzeń z minionego okresu, a inaczej na tle zdarzeń późniejszych. To drugie zagadnienie jest jednak w sprawie bezprzedmiotowe, skoro wypowiedzenie pracy powodowi nastąpiło w 1957 r. Obecnie zdaniem Sądu Najwyższego należy uznać, że nie można za podstawę interpretacji art. 15 powołanego dekretu przyjmować błędnych założeń co do istoty stosunku przedsiębiorstwa państwowego do jego pracownika, choćby były one panujące w okresie wydania dekretu. Wynika to ze stanowiska zajętego przez ustawodawcę w ustawach z dnia 19.XI.1956 r. (Dz. U. poz. 239) i z dnia 22.III.1957 r. (Dz. U., poz. 76) co do zaległych roszczeń ze stosunku pracy. Założeniem tych dekretów było, że roszczenia niezaspokajane przez jednostki państwowe w ubiegłym okresie, z powodu błędnych, a panujących poglądów prawnych, są jednak należne i dopiero ustawa może je umorzyć.Z tych powodów należy uznać, że wypowiedzenie stosunku pracy dokonane wobec powoda przez samego tylko dyrektora strony pozwanej było prawnie bezskuteczne, jakkolwiek faktycznie ze szkodą powoda odniosło skutek. Nie czyniłoby skutecznym prawnie tego wypowiedzenia dokonanie go na polecenie organów nadrzędnych nad przedsiębiorstwem. Dotyczyłoby to bowiem tylko sfery motywacji oświadczenia woli, nieistotnej z reguły dla oceny skuteczności oświadczenia woli, szczególnie gdy ustawa skuteczność oświadczenia uzależnia od założenia go przez właściwe osoby. Dlatego o ile Sąd przyjmuje za podstawę zaskarżonego orzeczenia bezskuteczność wypowiedzenia powodowi pracy, nie narusza obowiązującego prawa.Zaskarżony wyrok podlega jednak uchyleniu z powodu naruszenia przepisów art. 14 dekretu z dnia 18.I.1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz.11) i art. 3 p.o.p.c.Według art. 14 powołanego dekretu roszczenie pracownika o przywrócenie do pracy nie może być dochodzone po upływie 14 dni od dnia zawiadomienia o rozwiązaniu umowy o pracę. Jeżeli do przypadku bezskutecznego prawnie wypowiedzenia, należy zastosować przepis art. 10 powołanego dekretu, chociaż nie chodzi tu o przypadki z art. 2, 3 i 7 dekretu, wymienionych w art. 10 dekretu (Sąd Najwyższy podziela ten pogląd powoda i Sądu Powiatowego), to stosuje się i przepis art. 14 dekretu. Nie ma przy tym żadnej podstawy do nieuważania pisma strony pozwanej z dnia 27.IV.1957 r. za zawiadomienie o rozwiązaniu przez wypowiedzenie stosunku pracy z powodem z końcem lipca 1957 r. Niedopuszczenie powoda do pracy w dniu 1.VIII.1957 r., na które się powód powołuje, niewątpliwie było również wyrazem woli strony pozwanej, powód nie przedstawił jednak żadnych twierdzeń, z których wynikałoby, że niedopuszczenie powoda do pracy było czymś więcej, jak wykonaniem oświadczenia woli, rozwiązującego stosunek pracy.Gdy w ten sposób materiał sprawy daje podstawę do oceny, że powód zawiadomiony został o rozwiązaniu stosunku pracy pismem z dnia 27.IV.1958 r., brak zajęcia przez Sąd stanowiska w tym zakresie i nierozważenie, czy istnieją podstawy do uwzględnienia spóźnionego (14.VIII.1958 r.) zgłoszenia roszczenia powoda o przywrócenie do pracy, nakazują uwzględnić z urzędów jako podstawę uchylenia zaskarżonego wyroku naruszenia art. 14 powołanego dekretu.Jeżeli okaże się, że rzeczywiście powód zgłosił swoje roszczenie za późno, a nie ma podstaw, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, do uwzględnienia spóźnionego roszczenia o przywrócenie do pracy, powodowi przysługiwałoby na mocy art. 11 powołanego dekretu co najmniej roszczenie w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia za pracę.Przy rozpatrywaniu roszczenia o wynagrodzenie za jeden miesiąc, (a tak samo dalszych roszczeń pozwu) należało, jak zasadnie żali się skarżący, rozważyć, czy powód nie nadużywa swego prawa, dochodząc swych roszczeń w całości lub w części.Należy mieć na względzie, że Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem ludu pracującego (wstęp do Konstytucji), w którym każdy obywatel obowiązany jest strzec własności społecznej (art. 77 Konstytucji), w szczególności państwowej, mającej charakter mienia ogólnonarodowego (art. 8 Konstytucji). Z przepisów tych można wysnuć ogólną zasadę współżycia społecznego w Państwie Ludowym, że obywatel nie może w pełni przeciwstawiać swych interesów interesom przedsiębiorstwa państwowego, jako sobie całkowicie obcym. Oczywiście nie oznacza to całkowitego podporządkowania interesów jednostki interesom ogółu, ale rozumne uwzględnienie obu. Na podstawie tej ogólnej zasady, można by w związku z okolicznościami sprawy ustalić konkretniejszą zasadę współżycia społecznego tej treści, że pracownik przedsiębiorstwa państwowego nie powinien korzystać z faktu wypowiedzenia mu pracy przez samego tylko dyrektora przedsiębiorstwa, jeżeli skutkiem błędu prawnego, taka praktyka powszechnie jest stosowana i przez pracowników w zasadzie niekwestionowana, chyba, że szczególne racje usprawiedliwiają dochodzenie roszczeń przez pracownika. Pracownik bowiem przy takiej powszechnej praktyce z reguły nie jest gorzej traktowany od innych, wypowiedzenie będzie z reguły tak samo mniej lub więcej zasadne przy jednym lub przy dwu podpisach, skoro i tak decyzje z reguły są wewnętrznie uzgodnione, a błąd prawny powszechny jest błędem wspólnym.W szczególności szczególnymi racjami, któreby mogły usprawiedliwiać dochodzenie roszczeń przez pracownika mogłyby być na dość, w danych okolicznościach, usprawiedliwione przyczyny wypowiedzenia lub trudne sytuacje pracownika, czy to na skutek trudności znalezienia nowej pracy, czy innego szczególnego położenia pracownika i jego rodziny.Należałoby zatem w sprawie wyjaśnić całokształt okoliczności, który pozwoliłby ocenić, czy powód nadużywa swego prawa, dochodząc swych roszczeń - w szczególności przez wzięcie pod uwagę twierdzeń strony pozwanej, dotyczących okoliczności poprzedzających wypowiedzenie powodowi pracy i usprawiedliwiających je. Gdy to nie nastąpiło zaskarżony wyrok podlega uchyleniu także z powodu naruszenia art. 3 p.o.p.c.