III CR 358/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, B. Czyżewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny Ś., Bronisławy S. i Józefa I. przeciwko Stanisławowi i Janinie małż. I., Katarzynie I., Antoniemu I., Aleksandrze M., Bolesławie P., Michałowi I. i Józefie W. o 1.250,000 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu -Ośrodek w Kaliszu z dnia 27 czerwca 1963 r.1)uchylił zaskarżone postanowienie, jak również postanowienie Sądu Powiatowego w Kaliszu z dnia 29 kwietnia 1963 r. w części dotyczącej zasądzenia od powodów na rzecz Skarbu Państwa (Kasy Sądu Powiatowego w Kaliszu) 5.989 zł 30 gr tytułem nie uiszczonego wpisu od pozwu (punkt II postanowienia);2)zmienił powyższe postanowienie w części dotyczącej zasądzenia od powodów na rzecz pozwanych: a) Janiny I., Stanisława I. i Katarzyny I. - 2.425 zł kosztów zastępstwa adwokackiego i b) na rzecz Antoniego I. i Józefy W. - 2.425 zł kosztów zastępstwa adwokackiego (pkt III postanowienia) i zasądził od powodów na rzecz pozwanych wymienionych pod pkt a) - 325 zł i na rzecz pozwanych wymienionych pod pkt b) - 325 zł kosztów procesu.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się w pozwie ustalenia, że pozwani Antoni I. i Józefa W. otrzymali od swego ojca Antoniego I. przysporzenia zaspokajające ich udziały w spadku po Antonim I.Wartość przedmiotu sporu została określona w sprawie na sumę 1.250 zł i od tej sumy powodowie opłacili wpis w kwocie 50 zł.Na pierwszej rozprawie pozwani zakwestionowali wartość przedmiotu sporu i wnosili o jej sprawdzenie.Postanowieniem z dnia 30.XI.1962 r. wydanym na posiedzeniu niejawnym Sąd Powiatowy ustalił wartość przedmiotu sporu na sumę 110.660 zł przyjmując, że równa się ona całkowitej wartości sched spadkowych wymienionych wyżej dwóch pozwanych.W tymże postanowieniu Sąd nakazał wezwać pełnomocnika powodów do wpłacenia w ciągu 7 dni sumy 6.039 zł 30 gr tytułem wpisu. Wezwanie o uiszczenie 5.991 zł 50 gr (po potrąceniu wpłaconej kwoty) doręczono pełnomocnikowi powodów 12.III.1963 roku. Na następną rozprawę stawiły się strony ze swoimi pełnomocnikami. W protokole rozprawy znajduje się oświadczenie strony powodowej następującej treści: "Powód wnosi jak w pozwie i o zwrot pozwu, albowiem powodowie nie posiadają funduszów na opłacenie wpisu". Pełnomocnicy pozwanych wnosili o odrzucenie pozwu bądź o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów.Sąd Powiatowy postępowanie umorzył i zasądził od powodów na rzecz Skarbu Państwa 5.989 zł 30 gr tytułem nie uiszczonego wpisu oraz na rzecz pozwanych dwukrotnie po 2.425 zł kosztów zastępstwa adwokackiego.Sąd zaznaczył w uzasadnieniu, że wobec cofnięcia pozwu postępowanie w sprawie podlegało umorzeniu na zasadzie art. 361 k.p.c., niemniej jednak powodowie obowiązani są uiścić resztę wpisu i zwrócić pozwanym koszty zastępstwa adwokackiego.Powodowie wnieśli zażalenie, które postanowieniem z dnia 27 czerwca 1963 r. zostało przez Sąd Wojewódzki oddalone z zasad następujących:Sprawdzenie wartości przedmiotu sporu zostało przeprowadzone na zarzut pozwanych zgłoszony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy, lecz już po doręczeniu pozwanym odpisu pozwu. W tej sytuacji, w razie ustalenia wartości przedmiotu sporu na sumę wyższą od podanej w pozwie, należy ściągnąć z urzędu brakujący wpis, a pozwanym w wypadku wygrania sprawy należy się zwrot kosztów procesu według wartości przedmiotu sporu ustalonej przez sąd w wyniku sprawdzenia. Sąd Powiatowy nie mógł zarządzić zwrotu pozwu, skoro zwrot pisma nie opłaconego należycie mógłby nastąpić tylko wtedy, gdyby drugiej stronie nie doręczono odpisu pozwu (np. gdyby podwyższenie wartości przedmiotu sporu nastąpiło w wyniku wątpliwości wysuniętych przez sam sąd, a to stosownie do przepisów art. 18 § 1 k.p.c.).Od powyższego postanowienia wniósł rewizję nadzwyczajną - na skutek podania powodów - Minister Sprawiedliwości z wnioskiem o jego zmianę, jak również o zmianę postanowienia Sądu Powiatowego w Kaliszu z dnia 29 kwietnia 1963 r. w części dotyczącej zasądzenia od powodów na rzecz Skarbu Państwa (Kasy Sądu Powiatowego w Kaliszu) 5.989 zł 30 gr tytułem nie uiszczonego wpisu od pozwu (pkt II postanowienia) oraz o zmianę tego postanowienia w części dotyczącej zasądzenia od powodów na rzecz pozwanych: a) Janiny I., Stanisława I. i Katarzyny I. - 2.245 zł kosztów zastępstwa adwokackiego i b) na rzecz Antoniego I. i Józefy W. - 2.425 zł kosztów zastępstwa adwokackiego (pkt III postanowienia) i zasądzenia od powodów na rzecz pozwanych wymienionych pod punktem a) - 325 zł, a na rzecz pozwanych wymienionych pod punktem b) - 325 zł kosztów procesu.Skarżący zarzuca naruszenie art. 1 p.o.p.c., art. 14 ust. 2 przep. o kosztach sądowych w spr. cyw., § 11 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 kwietnia 1961 r. w sprawie wynagradzania adwokatów za wykonywanie czynności zawodowych (Dz. U. Nr 24, poz. 118) oraz art. 383 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący trafnie podnosi, że ustawa nie zawiera przepisu, który by przewidywał, jak należy rozstrzygnąć kwestię opłat sądowych, jeśli w wyniku sprawdzenia wartości przedmiotu sporu na zarzut strony pozwanej sąd ustali tę wartość na sumę wyższą niż wskazana w pozwie, a powód cofnie pozew bądź wnosić będzie o zwrot pozwu, co jest w danym wypadku równoznaczne.Zagadnienie to można rozstrzygnąć jedynie na podstawie wykładni teleologicznej.Art. 14 ust. 2 p.o.k.s. w sprawach cywilnych stanowi, że nieuiszczenie przez stronę dodatkowej opłaty w terminie zakreślonym nie wstrzymuje biegu postępowania, a nie uiszczona opłata podlega ściągnięciu z urzędu.Ze stylizacji powyższego przepisu należy wnioskować, że opłata powinna być ściągnięta z urzędu wówczas, gdy postępowanie toczy się dalej, tj. gdy strona obowiązana do uiszczenia opłaty w kwocie wyższej od pierwotnie przez nią podanej popiera swoje roszczenie.W sytuacji, jaka powstała w sprawie niniejszej (gdy strona zrezygnowała ze swego roszczenia), postępowanie nie mogło się już toczyć dalej; czynności Sądu ograniczyły się jedynie do ustalenia prawidłowej wartości przedmiotu sporu, natomiast żadnych innych czynności dotyczących meritum sprawy Sąd nie podejmował.Już więc art. 14 ust. 2 p.o.k.s. przemawia za przyjęciem, że nie ma on zastosowania wówczas, gdy postępowanie nie toczy się dalej, w szczególności gdy powód po sprawdzeniu przez sąd na skutek zarzutu pozwanego - wartości przedmiotu sporu zrezygnował z dalszego popierania procesu. Wniosek powyższy wydaje się tym bardziej uzasadniony, jeśli wziąć pod uwagę argumentację o charakterze prawno-społecznym.Opłaty sądowe w sprawach cywilnych stanowią w pewnej mierze ekwiwalent za świadczoną stronie przez sąd usługę w postaci rozstrzygnięcia sporu.W konkretnym wypadku sąd nie wykonał jeszcze niczego, co wchodziłoby w zakres pojęcia "usługi" w powyższym rozumieniu, a ograniczył się jedynie do wysokości ustalenia ekwiwalentu.Nie do przyjęcia, jako sprzeczna z podstawowymi zasadami słuszności, wydaje się teza, że zamiarem ustawodawcy (powodującego się wyłącznie względami fiskalnymi) byłoby ściągnięcie od strony wymierzonych opłat, sięgających nieraz - jak zresztą i w sprawie niniejszej - tysięcy złotych, nawet wówczas, gdy do procesu w ogóle nie dochodzi, ponieważ strona nie mająca odpowiednich funduszów na prowadzenie sprawy zrzeka się dochodzenia swego roszczenia.Nie można imputować ustawodawcy intencji stwarzania tego rodzaju sytuacji, w których obowiązek uiszczenia opłaty sądowej w sprawie cywilnej nie miałby najmniejszego logicznego uzasadnienia, a sama opłata nabrałaby w pewnym sensie charakteru represyjnego.Niezależnie od powyższego zaakceptowanie tezy przyjętej w niniejszej sprawie przez Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki doprowadziłoby do rażąco odmiennego potraktowania wypadku, gdy sprawdzenie wartości przedmiotu sporu następuje z urzędu (art. 18 § 1 k.p.c.), w zestawieniu z wypadkiem, gdy następuje ono na wniosek pozwanego po doręczeniu odpisu pozwu (art. 18 § 2 k.p.c.). W tym pierwszym wypadku wystarczy, by powód dopuścił do zwrotu pozwu na zasadzie art. 13 ust. 1 przep. o koszt. sąd., i wówczas nie grożą mu już żadne finansowe konsekwencje. W drugim natomiast wypadku powód byłby bezradny, albowiem nawet cofnięcie pozwu i zrzeczenie się roszczenia, spowodowane niemożnością prowadzenia tak kosztownego procesu, nie uwolniłoby go od obowiązku uiszczenia opłat sądowych.Do tak odmiennego potraktowania obu sytuacji nie daje w szczególności podstaw art. 14 przep. o koszt. sąd. Z przepisu powyższego wynika bowiem tylko ta różnica, że w wypadku przewidzianym w art. 18 § 1 k.p.c. mają zastosowanie rygory objęte przepisem art. 13 ust. 1 przep. o koszt. sąd., natomiast nie mają one zastosowania w sytuacji, o jakiej mówi art. 18 § 2 k.p.c. W intencji ustawodawcy w tej drugiej sytuacji powód jest uprzywilejowany, albowiem nie ma obowiązku wpłacenia dodatkowej opłaty niezwłocznie pod rygorem zwrotu pozwu, lecz może je uiścić w toku procesu, a nawet po jego zakończeniu. Ten przywilej zmieniłby się jednak w privilegium odiosum, gdyby przyjąć, że powód musi tę opłatę uiścić zawsze, i to nawet wówczas, gdy po skonfrontowaniu swoich możliwości finansowych z nowo wymierzoną opłatą sądową dojdzie do wniosku, że nie stać go na popieranie procesu (nie jest zaś w takiej sytuacji, żeby mógł ubiegać się o zwolnienie od kosztów).W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że jeżeli w wyniku sprawdzenia wartości przedmiotu sporu w trybie art. 18 § 2 k.p.c. powód cofnie ze skutkiem prawnym pozew, to przep. art. 14 ust. 2 przep. o koszt. sąd. nie ma zastosowania o tyle, że dodatkowa opłata wymierzona od sprawdzonej wartości przedmiotu sporu nie podlega ściągnięciu. W sytuacji takiej należy uznać, że postępowanie zakończyło się przed powstaniem przesłanek do zażądania dodatkowej opłaty.Przytoczona wyżej argumentacja przemawia również za przyjęciem, że w omawianej sytuacji zwrot kosztów procesu (wynagrodzenia adwokata) przypadających pozwanemu powinien być także obliczony według pierwotnej wartości przedmiotu sporu. Do procesu bowiem z nowo ustaloną wartością przedmiotu sporu w ogóle nie doszło.Ponadto za przyjęciem takiej wykładni przemawia zdanie drugie § 11 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.IV.1961 r. w sprawie wynagrodzenia adwokatów za wykonywanie czynności zawodowych, które stanowi, że w razie zmiany w toku postępowania wartości stanowiącej podstawę obliczenia wynagrodzenia bierze się pod uwagę wartość zmienioną, poczynając od instancji następnej.Chociaż w danym wypadku wartość przedmiotu sporu została ustalona we wstępnej fazie postępowania, jednakże - jak to już wspomniano - sprawa nie była merytorycznie rozpoznana.Należy przy tym mieć na uwadze, że wynagrodzenie należne adwokatowi za prowadzenie sprawy cywilnej, obliczone według stawek przewidzianych w § 11 ust. 2 cytowanego rozporządzenia, należy się za ogół czynności związanych z prowadzeniem sprawy w danej instancji (§ 3 rozporządzenia), przyznanie więc tak wysokiego wynagrodzenia jedynie za czynności związane z początkowym stadium sprawy byłoby również niezgodne z założeniami powołanego rozporządzenia.Z tych względów, wobec naruszania wymienionych na wstępie przepisów prawa, orzeczenie Sądu Wojewódzkiego powinno być zmienione, a postanowienie Sądu Powiatowego częściowo uchylone częściowo zaś zmienione w myśl konkluzji rewizji nadzwyczajnej.W tym stanie rzeczy i na podstawie art. 396-398 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.