III CRN 133/79

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 1979 r. sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Robót Inżynieryjnych Budownictwa Przemysłowego w G. przeciwko Stanisławowi K. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL Nr DK III Pc 532/79 od wyroku Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia 24 maja 1978 r. II Cr 477/78 uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 28 stycznia 1978 r. II C 2125/77 i przekazał sprawę temuż Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o obowiązku wniesienia opłaty od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePozwem z dnia 8 listopada 1977 r. wniesionym do Sądu Rejonowego w G. Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych Budownictwa Przemysłowego w G. domagało się zasądzenia od pozwanego Stanisława K. kwoty 12.826,60 zł z odsetkami i kosztami procesu.Jak wynikało z uzasadnienia pozwu Stanisław K. w lipcu 1976 r. otrzymał od strony powodowej, jako jej pracownik, tzw. mieszkanie rotacyjne, w którym miał prawo zamieszkać wraz z rodziną do chwili otrzymania mieszkania spółdzielczego bądź rozwiązania umowy o pracę.Ponieważ pozwany na skutek dokonanego przez siebie wypowiedzenia z końcem czerwca 1977 r. przestał być pracownikiem powoda i mieszkania nie opuścił, przeto dochodzona kwota stanowi opłatę za korzystanie z mieszkania w stawkach hotelowych w kwocie 50 zł dziennie za osobę.Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 28 lutego 1978 r. II C 2125/77 uwzględnił powództwo. Sąd przyjął przy tym za ustalone, że pozwany zwolnił się z pracy bez żadnego powodu i zgodnie z zawartą umową winien był w przeciągu 4 tygodni od rozwiązania umowy opuścić mieszkanie. Ponieważ tego nie uczynił winien płacić odszkodowanie za zajmowane mieszkanie według stawek hotelowych po 50 zł od osoby. Stawka 50 zł od osoby została ustalona przez stronę powodową zgodnie z zarządzeniem jednostki nadrzędnej, gdyż mieszkanie zajmowane przez pozwanego traktowane jest jako pomieszczenie hotelowe i to I kategorii. Twierdzenie pozwanego, iż odszkodowanie za korzystanie z mieszkania powinno ustalone być według stawek istniejących na terenie miasta G. jest nie do przyjęcia, ponieważ strona powodowa nie zajmuje się wynajmem mieszkań.Wysokość zasądzonego odszkodowania Sąd ustalił po odliczeniu czynszu w kwocie 310 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki w G. wyrokiem z dnia 24 maja 1978 r. II CR 477/78 oddalił rewizję pozwanego od powyższego wyroku. Podzielając ustalenia i motywy rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego, Sąd Wojewódzki stwierdził, że mieszkanie rotacyjne zajmowane przez pozwanego jest odmianą lokalu typu hotelu robotniczego. Stąd też do tego rodzaju mieszkań stosuje się przepisy dotyczące hoteli pracowniczych, a nie przepisy prawa lokalowego. Sąd Wojewódzki nie podzielił zarzutu rewizji o niezgodności orzeczenia Sądu Rejonowego z zasadami współżycia społecznego. Przepisy wewnętrzne powołane w zaskarżonym orzeczeniu słusznie czynią dalsze zajmowanie mieszkania w hotelu pracowniczym nieopłacalnym i ich celem jest skłanianie pozwanego środkami ekonomicznymi do opuszczenia tego mieszkania i przeznaczenia go innym osobom, które by chciały podjąć zatrudnienie u powoda. Dlatego też orzeczenie Sądu Rejonowego nie tylko nie pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, lecz z tymi zasadami pozostaje w całkowitej zgodności.W rewizji nadzwyczajnej Prokurator Generalny PRL wniósł o uchylenie powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia 24 maja 1978 r. II CR 477/78 łącznie z poprzedzającym go wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 28 lutego 1978 r. i przekazanie sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania. Zarzucił zaskarżonemu wyrokowi Sądu Wojewódzkiego oraz poprzedzającemu go wyrokowi Sądu Rejonowego w G. rażące naruszenie art. 3 § 1, art. 233 § 1 i art. 316 § 2 k.p.c. w zw. z art. 2 i art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84), § 1 ust. 1 i § 2 ust. 1-4 oraz § 8 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. w sprawie zasad zajmowania i opróżniania lokali położonych w hotelach pracowniczych (Dz. U. z 1976 r. Nr 25, poz. 149), § 2 ust. 3 zarządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. w sprawie zasad prowadzenia hoteli pracowniczych i stosowanych w nich opłat (M. P. 1976 r. Nr 29 poz. 129), § 2 zarządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 20 listopada 1976 r. w sprawie niektórych zasad prowadzenia hoteli pracowniczych jednostek organizacyjnych resortu budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych (niepublikowane), a nadto naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej trafnie podniesiono, iż zaskarżony wyrok rażąco narusza wymienione wyżej przepisy prawa.Jest w sprawie poza sporem, że pozwany po rozwiązaniu umowy o pracę ze stroną powodową winien był opuścić mieszkanie przyznane mu w budynku powoda na okres przejściowy. Jest także niesporne, że po upływie terminu, w którym miało nastąpić opróżnienie mieszkania przez pozwanego, strona powodowa miała prawo żądać i dochodzić od niego odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu. Sporne jest natomiast, czy odszkodowanie powinno być ustalone według stawek obowiązujących w wolnym wynajmie mieszkań na terenie G., czy też według stawek hotelowych, jakie zastosowała strona powodowa oraz Sąd.Zasady odpłatności w hotelach pracowniczych reguluje uchwała Nr 792 Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1956 r. w sprawie opłat za korzystanie z hoteli robotniczych przy zakładach pracy (M. P. 1957 r. Nr 13 poz. 92) oraz zarządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. w sprawie zasad prowadzenia hoteli pracowniczych i stosowanych w nich opłat (M. P. 1976 r. Nr 29 poz. 129). Według tych przepisów opłata za jedną dobę za jednego mieszkańca kształtuje się w wysokości od 1 do 7 zł w zależności od kategorii hotelu i wielkości pokoju. Stawek tych nie stosuje się do osób, które utraciły prawo do korzystania z hotelu, a nadal w nim zamieszkują. Do tych osób stosuje się opłaty odpowiadające pełnemu kosztowi zakwaterowania, ustalonemu zgodnie z wytycznymi ministrów nadzorujących zakłady pracy prowadzące hotele pracownicze.Wydane na podstawie zarządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. oraz rozporządzenia tegoż Ministra z dnia 21 czerwca 1976 r. w sprawie zasad zajmowania i opróżniania lokali położonych w hotelach pracowniczych (Dz. U. z 1976 r. Nr 25, poz. 149) zarządzenie Nr 50 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 20 listopada 1976 r. w sprawie niektórych zasad prowadzenia hoteli pracowniczych jednostek organizacyjnych resortu budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych (niepublikowane) upoważniło przedsiębiorstwa prowadzące hotele pracownicze do określenia stawek opłat za korzystanie z hotelu przez osoby, które utraciły prawo do hotelu. Stawki te ustalone na podstawie planowanych kosztów własnych nie mogą być wyższe niż 20 do 50 zł za jedno miejsce za dobę w zależności od kategorii hotelu.Przytoczone zasady odpłatności dotyczą typowych hoteli pracowniczych, czyli budynków przeznaczonych do okresowego zakwaterowania pracowników zamiejscowych bez rodzin bądź też młodych małżeństw, jeżeli jeden ze współmałżonków został zakwalifikowany przez zakład pracy do przydziału mieszkania pozostającego w dyspozycji tego zakładu (§ 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z 21 czerwca 1976 r.).Czym charakteryzuje się hotel pracowniczy wyjaśnia załącznik do powołanego już zarządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. Z załącznika tego wynika, że pomieszczenia mieszkalne hotelu powinny być umeblowane i wyposażone na koszt zakładu pracy. Na zakładzie ciąży też obowiązek zapewnienia urządzeń kulturalnych i ogólnego użytku, jak również obowiązek utrzymania pomieszczeń w stanie czystości (pkt 12) oraz zapewnienia pracownikowi czystej bielizny pościelowej, zmienianej co 14 dni.Tymczasem - co wynika z umowy najmu mieszkania rotacyjnego zawartej przez strony oraz z informacji o warunkach i możliwości zamieszkania przez pracowników strony powodowej w budynkach hotelowych położonych przy ul. Głuchej w G. - budynek, w którym mieszkał pozwany, określony został mianem budynku rotacyjnego w przeciwieństwie do innego budynku, który nazwano hotelowym. Pozwany przed objęciem mieszkania dokonał nakładów związanych z jego wykończeniem i wpłacił kaucję w wysokości i na zasadach wynikających z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 marca 1975 r. w sprawie pobierania od najemców lokali mieszkalnych kaucji zabezpieczającej utrzymanie lokali w należytym stanie. Czynsz w wysokości 131,50 zł oraz opłaty za centralne ogrzewanie i ciepłą wodę zostały ustalone na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne (Dz. U. z 1965 r. Nr 35, poz. 224). Na pozwanym ciążył obowiązek dokonywania drobnych napraw oraz odnawiania lokalu stosownie do zasad ustalonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 5 sierpnia 1965 r. w sprawie określenia kosztów eksploatacji i bieżących remontów oraz drobnych napraw obciążających najemcę... (Dz. U. z 1965 r. Nr 35, poz. 227). Pozwany wreszcie na własny koszt obowiązany był wyposażyć i umeblować mieszkanie.Jak z tego wynika, zasady korzystania przez pozwanego z przydzielonego mu mieszkania odbiegały zasadniczo od zasad obowiązujących dla hoteli pracowniczych. Miało to istotne znaczenie dla ustalania planowanych kosztów własnych związanych z utrzymaniem tego mieszkania. Uznając mieszkanie pozwanego za pomieszczenie hotelowe, strona pozwana wliczyła w koszty własne również tę część kosztów, którą ponosił bezpośrednio pozwany. Tym samym naruszyła ona wytyczne zawarte w zarządzeniu Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 20 listopada 1976 r. dotyczącym wyłącznie hoteli nie zaś lokali w budynkach zakładowych przeznaczonych do wynajmu mieszkań własnym pracownikom. Uszło to uwadze orzekających w sprawie Sądów i doprowadziło do obciążenia pozwanego obowiązkiem zapłaty odszkodowania niewspółmiernego do nakładów i kosztów powoda.Z umowy najmu i z informacji o warunkach i możliwości zamieszkania wynika także, że stosunek umowny istniejący między stronami w odniesieniu do spornego lokalu oparty był na tych samych przesłankach, jakie obowiązują w prawie lokalowym. Świadczy o tym nie tylko wyraźne powołanie się w umowie na rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie kaucji mieszkaniowych, ale także ustalenie opłat i obowiązków pozwanego na podstawie przepisów wykonawczych do prawa lokalowego.W świetle art. 2 i art. 46 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84) było to dopuszczalne, ponieważ lokal o który chodzi, nie był ani pokojem dziennym wynajmowanym w hotelach, pensjonatach i innych zakładach noclegowych, ani też mieszkaniem funkcyjnym.Oparcie stosunku umownego na przepisach prawa lokalowego oznacza, że przepisy tego prawa mają zastosowanie również do odszkodowania za korzystanie z lokalu po wygaśnięciu umowy, gdy najemca zajmuje lokal bez tytułu prawnego.W myśl art. 14 ust. 3 prawa lokalowego do bezumownego korzystania z lokalu stosuje się odpowiednio przepis ust. 2 tego artykułu. Nie oznacza to, że wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z lokalu musi odpowiadać wysokości należności z tytułu najmu lokalu w rozmiarach obowiązujących przed zakończeniem stosunku najmu. Z chwilą bowiem rozwiązania stosunku najmu ustają ograniczenia w zakresie wysokości czynszu.Nie może być jednak w tym względzie dowolności (por. wyrok SN z dnia 6 lipca 1978 r. III CRN 122/78 OSNCP 1979/6 poz. 118). Jednym z kryteriów służących do ustalenia odszkodowania jest wysokość czynszu przyjętego w stosunkach miejscowych, dalsze zaś - to obiektywna możliwość uzyskania innego mieszkania oraz sytuacja osobista i majątkowa stron procesu.W wyniku przyjętych w zaskarżonym wyroku założeń w tym zakresie nie poczyniono koniecznych ustaleń.Dodać zaś w związku z tym należy, że w żadnym wypadku wysokość odszkodowania nie powinna być oparta na stawkach hotelowych. Odszkodowanie w kwocie 4.500 zł miesięcznie, jakie pozwany przy tych stosunkach byłby zmuszony płacić na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego, uniemożliwiałoby jemu i rodzinie normalną egzystencję, co uzasadnia podniesiony również w rewizji nadzwyczajnej zarzut naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Z przytoczonych zasad należało uwzględnić rewizję nadzwyczajną mimo wniesienia jej po upływie terminu wskazanego w art. 421 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy zatem - z mocy art. 422 § 2 k.p.c. - orzekł jak w sentencji.