III CZP 66/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Olejniczak. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), Cz. Bieske.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Budowy Elektrowni i Przemysłu "Beton Stal" Budowa Elektrowni "K." przeciwko Józefowi M. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Radomiu z dnia 27 sierpnia 1985 r.postanowił odmówić podjęcia uchwały.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Radomiu w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Przedsiębiorstwo Transportowo-Sprzętowe Budownictwa "Transbud-R" jako macierzysty zakład pracy pozwanego J.M. zwróciło się w dniu 19 marca 1981 r. do powodowego Przedsiębiorstwa Budowy Elektrowni i Przemysłu "Beton-Stal" o przydzielenie dla pozwanego pokoju w hotelu pracowniczym. Uwzględniając to wystąpienie strona powodowa skierowała pozwanego do hotelu pracowniczego. Pozwany zajął kwaterę hotelową składającą się z dwóch pokoi, kuchni i łazienki o łącznej powierzchni 45,42 m2. Pismem z dnia 26 stycznia 1982 r. macierzysty zakład pracy pozwanego zawiadomił stronę powodową, że w dniu 1 marca 1982 r. rezygnuje z wynajmowania dla pozwanego kwatery hotelowej i nie będzie regulował należności z tego tytułu. Pozwany został o powyższym także poinformowany. Nie opuścił on jednak pomieszczeń hotelowych mimo zobowiązania go do ich opuszczenia pismami z dnia 22 września 1982 r. i z dnia 25 listopada 1982 r. przez stronę powodową. W tej sytuacji strona powodowa obciążyła pozwanego należnością za korzystanie z pomieszczeń w hotelu pracowniczym w kwocie 82.500 zł, za okres od 1 kwietnia 1982 r. do dnia 31 grudnia 1982 r.Wobec odmowy zapłaty tej należności - obliczonej według pełnych kosztów zakwaterowania - strona powodowa wniosła sprawę do Sądu Rejonowego w Kozienicach, który wyrokiem z dnia 17 grudnia 1984 r. uwzględnił żądanie do kwoty 10.944 zł. Sąd ten uznał, że skoro strona powodowa nie usunęła pozwanego z zajmowanego lokalu w hotelu pracowniczym - do czego była zobowiązana przepisem § 11 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. w sprawie zasad najmowania i opróżniania lokali położonych w hotelach pracowniczych (Dz. U. Nr 25, poz. 149 ze zm.) - to może żądać z tytułu bezumownego korzystania z takiego lokalu odszkodowania w wysokości odpowiadającej stawkom czynszu wynikającym z przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne i użytkowe (Dz. U. Nr 38, poz. 174).W związku z rozpoznaniem rewizji powodowego przedsiębiorstwa Sądowi Wojewódzkiemu w Radomiu nasunęło się budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, sprowadzające się do pytania, według jakich stawek powinien regulować należność za mieszkanie w hotelu pracowniczym pracownik, po rozwiązaniu umowy najmu tego mieszkania przez jego pracodawcę z zakładem, do którego hotel należy, a w szczególności, czy według opłat odpowiadających pełnemu kosztowi zakwaterowania w hotelu pracowniczym, czy też według opłat obowiązujących w gospodarce komunalnej, a ponadto, czy w wypadku przyjęcia opłat odpowiadających pełnemu kosztowi zakwaterowania możliwe jest zmniejszenie tej należności na podstawie art. 5 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 391 § 1 k.p.c. sąd wojewódzki jest upoważniony do przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, jeżeli powstało ono przy rozpoznawaniu rewizji, a udzielenie na nie odpowiedzi jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. To ostatnie wymaganie nie zostało spełnione w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Wojewódzki. Strona powodowa bowiem dochodzi w procesie cywilnym przed sądem powszechnym należności za korzystanie przez pozwanego z pomieszczeń w hotelu pracowniczym, bez tytułu prawnego. Uzasadnia to - w pierwszej kolejności - rozważenie problemu dopuszczalności drogi sądowej.Należy bowiem zwrócić uwagę na treść art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55), zgodnie z którym należności państwowe z tytułu najmu lokali przypadających od osób fizycznych i prawnych nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej, nie uiszczone w terminie płatności, podlegają wraz z odsetkami za zwłokę i kosztami egzekucyjnymi przymusowemu ściągnięciu w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji.Tytułem egzekucyjnym jest wykaz zaległości sporządzony przez wynajmującego bądź zarządcę nieruchomości (art. 15 ust. 4 prawa lokalowego). Opisany tryb stosuje się także odpowiednio - z mocy art. 15 ust. 3 prawa lokalowego - do należności za bezumowne korzystanie z lokalu. Jeżeli zatem uznać, że powodowemu przedsiębiorstwu przysługiwało prawo przymusowego ściągnięcia należności w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji, to wówczas zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej. Tryb ten bowiem jest obligatoryjny, co oznacza, że wierzyciel nie może dochodzić spornej należności w drodze powództwa cywilnego przed sądem powszechnym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1960 r. I CO 24/60, OSN 1961, poz. 62).Rozważając problem stosowania art. 15 prawa lokalowego do należności przypadających za korzystanie z hoteli pracowniczych, podnieść przede wszystkim należy, iż art. 2 prawa lokalowego zawierający taksatywne wyliczenie lokali nie objętych przepisami tej ustawy nie wymienia lokali w hotelach pracowniczych. Już to uzasadnia wniosek, że lokale w hotelach pracowniczych objęte są reżimem prawa lokalowego. Trafność tej tezy potwierdza przepis art. 24 ust. 1 pkt 8 prawa lokalowego, na mocy którego lokale w hotelach pracowniczych nie podlegają jedynie szczególnemu trybowi najmu lokali i budynków (art. 22-49 prawa lokalowego). Innymi słowy, jedynie przepisy o najmie lokali i budynków na podstawie decyzji administracyjnej nie dotyczą lokali w hotelach pracowniczych. Wreszcie wskazać należy na przepis art. 49 ust. 4 prawa lokalowego, w którym upoważniono Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych do określenia w drodze rozporządzenia zasad najmowania i opróżniania lokali w hotelach robotniczych. Takie upoważnienie ustawowe oznacza, że te szczególne unormowania mają prymat nad przepisami prawa lokalowego w tych kwestiach, które są przedmiotem odmiennej regulacji (chodzi o zasady najmowania i opróżniania lokali), nie oznacza natomiast, aby w kwestiach nie uregulowanych nie znajdowały zastosowania przepisy prawa lokalowego (oczywiście z wyjątkiem przepisów o szczególnym trybie najmu). Do grupy tych przepisów należy zaliczyć art. 15 prawa lokalowego, skoro przepisy rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. w sprawie zasad najmowania i opróżniania lokali położonych w hotelach pracowniczych (Dz. U. Nr 25, poz. 149; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 57, poz. 257) - wydane na podstawie art. 49 ust. 4 prawa lokalowego - nie zawierają unormowań co do trybu ściągania należności państwowych z tytułu najmu lokali w hotelach pracowniczych lub należności za bezumowne korzystanie z takich lokali. Powyższe rozważania pozwalają stwierdzić, że przepis art. 15 prawa lokalowego dotyczy należności przypadających za korzystanie z lokali w hotelach pracowniczych. W tym względzie Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela poglądu wyrażonego w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1983 r. IV PRN 6/83 (OSPiKA 1984, z. 4, poz. 71). W szczególności odmiennego poglądu wyrażonego w tym postanowieniu nie uzasadnia okoliczność, że zakwaterowanie w hotelu pracowniczym następuje na podstawie pisemnego skierowania zakładu pracy, w którym pracownik jest zatrudniony, a więc szczególny tytuł prawny przewidziany w § 4 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. Należy bowiem zwrócić uwagę na to, że skierowanie zakładu pracy jako podstawa zakwaterowania pracownika w hotelu pracowniczym, oznacza w istocie decyzję organu przedsiębiorstwa państwowego, przy wydawaniu której znajdują zastosowanie przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (art. 1 § 2 pkt 1 k.p.a.).Taka decyzja zaś objęta jest pojęciem "ostatecznej decyzji administracyjnej o przydziale lokalu" (art. 9 ust. 1 prawa lokalowego) jako podstawy najmu lokalu. W rezultacie stwierdzić należy, że brak jest uzasadnionych podstaw do tego, aby spod zakresu stosowania przepisu art. 15 prawa lokalowego wyłączyć lokale w hotelach pracowniczych. Oznacza to, że należności z tytułu korzystania z lokalu w hotelu pracowniczym - zarówno na podstawie skierowania zakładu pracy, jak i bezumownego korzystania - podlegają przymusowemu ściągnięciu w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji. Jest to tryb obligatoryjny, co oznacza, że wierzyciel nie może dochodzić tych należności w drodze procesu cywilnego, z powodu niedopuszczalności drogi sądowej. W tej sytuacji uznać należy, że do rozstrzygnięcia sprawy nie jest niezbędne udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne.Należy jednak zauważyć, że pozwanemu - zgodnie z art. 16 prawa lokalowego - przysługuje prawo wniesienia pozwu do właściwego sądu o ustalenie, że należność w całości lub w części nie istnieje albo ulega przedawnieniu. W tym względzie wskazać należy, że zgodnie z § 2 ust. 3 zarządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r. w sprawie zasad prowadzenia hoteli pracowniczych i stosowanych w nich opłat (M.P. Nr 29, poz. 129) do osób, które utraciły prawo do korzystania z hotelu pracowniczego, stosuje się opłaty odpowiadające pełnemu kosztowi zakwaterowania w danym hotelu, ustalonemu zgodnie z wytycznymi ministrów nadzorujących zakłady pracy prowadzące hotele pracownicze. Przepisy tego zarządzenia przestały jednak obowiązywać w dniu 15 października 1982 r. Wynika to z uchwały nr 205 Rady Ministrów z dnia 27 września 1982 r. w sprawie utraty mocy obowiązującej niektórych uchwał Rady Ministrów i jej organów ogłoszonych w Monitorze Polskim (M.P. Nr 24, poz. 209), w której uchylono m.in. uchwałę nr 792 Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1956 r. w sprawie opłat za korzystanie z hoteli robotniczych przy zakładach pracy (M.P. z 1957 r. Nr 13, poz. 92). Na podstawie § 1 tej właśnie uchwały Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych wydał powołane wyżej zarządzenie z dnia 21 czerwca 1976 r., które - wobec utraty mocy prawnej uchwały nr 792 Rady Ministrów - także przestało obowiązywać z dniem 15 października 1982 r. Obecnie obowiązuje uchwała nr 7 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1983 r. w sprawie ustalenia opłat za korzystanie z hoteli pracowniczych w zakładach i jednostkach budżetowych (M.P. Nr 6, poz. 38; zm.: M.P. z 1984 r. Nr 28, poz. 186). Przepisy tej uchwały dotyczą jednak tylko hoteli pracowniczych w zakładach i jednostkach budżetowych, nie znajdują natomiast zastosowania do hoteli prowadzonych przez przedsiębiorstwa państwowe. W tym zakresie brak jest ogólnie obowiązujących przepisów, co jest związane z dostosowaniem stanu prawnego do zasad wynikających z ustaw wprowadzających reformę gospodarczą. W rezultacie stwierdzić należy, że w aktualnym stanie prawnym ustalenie należności za korzystanie z hotelu pracowniczego leży w gestii samego przedsiębiorstwa państwowego prowadzącego taki hotel. Dotyczy to zarówno sytuacji, gdy pracownik korzysta z hotelu na podstawie skierowania, jak i korzystania bezumownego.Odnosząc to stwierdzenie do pozwanego wskazać należy, że wysokość należności za bezumowne korzystanie z hotelu pracowniczego strony powodowej za okres od 1 kwietnia do 15 października 1982 r. określa § 2 ust. 3 zarządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 czerwca 1976 r., natomiast po 15 października 1982 r. - unormowania wewnątrzzakładowe obowiązujące w powodowym przedsiębiorstwie. Nie można przy tym wykluczyć możliwości powoływania się przez pozwanego - w procesie wszczętym na podstawie art. 16 prawa lokalowego - na zarzut nadużycia prawa przez powodowe przedsiębiorstwo, jeśli - w okolicznościach tej konkretnej sprawy - obciąży ono pozwanego należnością odpowiadającą pełnemu kosztowi zakwaterowania.Z tych względów orzeczono jak w sentencji.