III CRN 155/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Ciepła.Sędziowie SN: J. Niejadlik (spr.), A. Wielgus.Protokolant: B. Krzyżewska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 1989 r. na rozprawie sprawy z powództwa Barbary S. przeciwko Bogusławowi L. o zniesienie ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego nr NC.25/89/C od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 5 lipca 1988 r. sygn. akt III Cr 505/88postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneStrony zawarły małżeństwo w dniu 20 listopada 1982 r. W pozwie z dnia 26 września 1986 r. Barbara S. wniosła o zniesienie ich wspólności majątkowej z dniem 1 stycznia 1983 r. Pozwany Bogusław L. nie uznał powództwa. Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 1988 r., sygn. akt R XI C 1919/86 Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy orzekł zniesienie - z dniem 28 lipca 1986 r. (data wniesienia pozwu o rozwód przez pozwanego) - wspólności małżeńskiej małżonków Barbary S. i Bogusława L. W rewizji powódka wnosiła o zmianę tego wyroku przez orzeczenie zniesienia wspólności majątkowej z dniem 1 stycznia 1983 r. W zaskarżonym wyroku brak jest wzmianki "w pozostałej części powództwo oddala". W powołaniu się na brak rozstrzygnięcia w kwestii, której rewizja dotyczy, Sąd Wojewódzki w Warszawie odrzucił (art. 375 k.p.c.) - postanowieniem z dnia 5 lipca 1988 r., sygn. akt III Cr 505/88 - rewizję powódki. Wyraził przy tym pogląd, że naprawienia wytkniętego braku mogła powódka dochodzić w drodze uzupełnienia zaskarżonego wyroku (art. 351 k.p.c.). W tej sytuacji powódka w dniu 11 lipca 1988 r. wystąpiła do Sądu Rejonowego z powództwem o "zniesienie wspólności majątkowej (...) z dniem 1 stycznia 1983 r.". Pozew jej jednak - postanowieniem z dnia 7 listopada 1988 r., sygn. akt. R IX C 1722/88 - odrzucił Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy z tym uzasadnieniem, że sprawa ta została już prawomocnie osądzona wyrokiem tego Sądu z dnia 18 kwietnia 1988 r., sygn. akt R.XI.C.1919/86. Pogląd ten zaaprobował Sąd Wojewódzki w Warszawie oddalając - postanowieniem z dnia 19 grudnia 1988 r., sygn. akt. III Cz. 400/88 - zażalenie powódki (art. 199 § 1 pkt 2, w zw. z art. 366 kpc).W rewizji nadzwyczajnej - zarzucającej rażące naruszenie art. 3 § 2 w zw. z art. 372 k.p.c., a także naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wnosił o uchylenie prawomocnego postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 5 lipca 1988 r., sygn. akt III C r. 505/88, i przekazanie sprawy do rozpoznania temu Sądowi Wojewódzkiemu.Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.Rewizja jest - według art. 367 k.p.c. - dopuszczalna tylko od wyroków. Istnienie orzeczenia merytorycznego - jako faktu - jest zatem konieczną przesłanką dopuszczalności jego zaskarżenia. Pominięcie w sentencji rozstrzygnięcia o niektórych żądaniach uprawnia powoda do żądania uzupełnienia wyroku (art. 351 k.p.c.), względnie do wytoczenia powództwa o części roszczenia, o której nie orzekł (pozytywnie lub negatywnie) sąd w tym wyroku. W postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonego postanowienia powstało w związku z tym zagadnienie, czy niezamieszczenie przez sąd znoszący wspólność majątkową małżeńską z datą późniejszą niż zadana w pozwie w sentencji wydawanego wyroku wzmianki o oddaleniu powództwa w pozostałej części stanowi naruszenie zasady, w myśl której Sąd ma obowiązek orzec w pełnym zakresie w jednym w zasadzie (art. 317 k.p.c.) wyroku o zadaniach zgłoszonych w pozwie.Przepis art. 52 k.r.o. wskazuje, że znosząc na żądanie małżonka - z ważnych powodów - wspólność majątkową małżeńską, sąd ma obowiązek oznaczyć w sentencji wyroku dzień, z upływem którego ta wspólność ustaje. Ocenę, czy tą chwilą ma być data wydania orzeczenia, wniesienia pozwu, czy też dzień poprzedzający wytoczenie powództwa, przekazał ustawodawca swobodnej ocenie sądu. Uchybienie powinności oznaczenia w sentencji wyroku dnia, z upływem którego ustaje wspólność majątkowa, czyni niekompletnym wydany przezeń wyrok. W orzeczeniu z dnia 6 grudnia 1976 r., III CRN 230/76 (OSNCP 1977-10-190), wypowiedział więc Sąd Najwyższy pogląd, że - w takiej sytuacji - strona może wnosić o stosowne uzupełnienie wyroku (art. 321 § 2, 351 k.p.c.).Można się jednak zgodzić ze stanowiskiem skarżącego, że w odmienny sposób należało podejść do kwestii stanowiącej - zasygnalizowany - problem, z jakim zetknął się Sąd Wojewódzki przy wydawaniu postanowienia zaskarżonego rewizję nadzwyczajną.Kształtując w swym orzeczeniu między stronami nowy stan prawny, Sąd Rejonowy uczynił zadość nakazanej mu powinności oznaczenia w sentencji tego orzeczenia dnia, z upływem którego ustaje pomiędzy nimi wspólność majątkowa małżeństwa. Istota żądania wywiedzionego z przepisu art. 52 k.r.o. sprzeciwiała się - gdy w tym przedmiocie działał sąd z urzędu - uznania powyższego wyroku, jako orzeczenia niezupełnego w rozumieniu art. 351 k.p.c. Rozstrzygnięcie o ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej z dniem późniejszym niż żądany przez powódkę nie jest jednoznaczne z nieorzeczeniem w pełnym zakresie o powództwie. Orzeczenie tej treści stanowi bowiem negatywne rozstrzygnięcie merytoryczne, jako wynik oceny dokonanej z urzędu przez Sąd Rejonowy, że powódka bezzasadnie domagała się zniesienia wspólności majątkowej z datą wcześniejszą aniżeli chwila wniesienia przez pozwanego powództwa o rozwód ich małżeństwa. Rozstrzygając w pełnym zakresie w sentencji wydanego orzeczenia o żądaniach powódki, nie miał zatem ten Sąd - ustalając inne, niż żądana przez powódkę, datę ustania wspólności, powinności oddalić powództwa w pozostałej części.Uzupełnienie wyroku może nastąpić tylko w granicach istniejącej jeszcze zawisłości prawnej sporu, wyznaczonej w petitum pozwu (art. 192 pkt 2 k.p.c.). Stan sprawy w toku zlikwidował tu jednak całościowe orzeczenie o żądaniach powódki. To zaś przekreśliło możność wykorzystania przez nią instytucji uzupełnienia wyroku (art. 351 k.p.c.). Rozstrzygnięcia niekorzystne dla powódki podbudowują ustalenia zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego. Ścisła więź tych ustaleń z wyznaczoną w sentencji - w wyniku działania z urzędu - datą ustania wspólności przemawia za stanowiskiem skarżącego, że jeżeli sąd, orzekając zniesienie wspólności majątkowej małżeńskiej (art. 52 k.r.o.), ustalił późniejszą - niż żądana w pozwie - datę ustania tej wspólności, to okoliczność, że sentencja wydanego przezeń orzeczenia nie zawiera wzmianki o oddaleniu powództwa w pozostałej części, nie wytwarza przeszkody do zwalczania przez powoda rozstrzygnięcia w tym przedmiocie w drodze rewizji (art. 367 k.p.c.).Skoro tak, to za trafny należy uznać zarzut skarżącego, że - odrzucając, z powołaniem się na nieistnienia w zaskarżonej części orzeczenia - rewizję powódki od wyroku Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 18 kwietnia 1988 r., sygn. akt. R.IX C.1919/86, rażąco Sąd Wojewódzki naruszył przepis art. 372 k.p.c.Zachodzi zatem pierwsza podstawa rewizji nadzwyczajnej z art. 417 § 1 k.p.c. Upływ terminu z art. 421 § 2 k.p.c. nie stwarzał przeszkody do orzeczenia zgodnie z wnioskiem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. Pozbawienie powódki możności uzyskania merytorycznej kontroli orzeczenia Sądu pierwszej instancji stanowi bowiem naruszenie jej podstawowego prawa do wymiaru sprawiedliwości, co uzasadnia również zarzut naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Mając to na uwadze, uchylił Sąd Najwyższy zaskarżone postanowienie (art. 422 § 2 k.p.c.).