III CRN 193/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Miłkowski.Sędziowie SN: W. Łysakowski (spr.), Z. Marmaj.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 1985 r. sprawy z powództwa Piotra Z. i Marii Z. przeciwko Bronisławowi Z. i Krystynie Z. o stwierdzenie nieważności umowy przekazania gosp. rolnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości C.III.531/2429/84 od wyroku Sądu Wojewódzkiego (…) z dnia 24 września 1984 r., sygn. akt II Cr (…)uchyla zaskarżony wyrok w pkt I i III i oddala rewizję powodów od wyroku Sądu Rejonowego w T. z dn. 25 czerwca 1984 r. sygn. akt I C (…); nie obciąża powodów kosztami postępowania rewizyjnego i odstępuje od obciążenia ich obowiązkiem uiszczenia opłaty odpowiadającej wpisowi od rewizji.Uzasadnienie faktycznePowodowie, Piotr i Maria małż. Z., domagali się stwierdzenia nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego pozwanym Bronisławowi i Krystynie małż. Z. jako następcom, zawartej 9.07.1980 r.Podstawą tego żądania były twierdzenia, że umowa została zawarta pod wpływem groźby pozwanego Bronisława Z. oraz że sporządzono ją bez udziału Naczelnika Miasta i Gminy w T.Pozwani nie uznali powództwa.Wyrokiem z dn. 25.06.1984 r. Sąd Rejonowy w T. oddalił powództwo. Orzeczenie tej treści było konsekwencją ustalenia, że przedmiotowa umowa przekazania gospodarstwa rolnego była wyrazem pełnej dobrowolności kontrahentów, a także przyjęcia, że nie zostało wykazane, aby Naczelnik Miasta i Gminy w T. nie był istotnie obecny przy jej zawarciu.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji powodów, Sąd Wojewódzki (…) - wyrokiem z dn. 24.09.1984 r. - zmienił powyższy wyrok i uwzględnił powództwo. Według Sądu Wojewódzkiego przedmiotowa umowa z dn. 9.07.1980 r. została wprawdzie zawarta nie pod wpływem groźby, ale jest nieważna, po pierwsze, dlatego, iż strony zawarły ją i podpisały pod nieobecność Naczelnika Miasta i Gminy w T., a po drugie, że pozwany Bronisław Z. nie daje gwarancji należytego prowadzenia przekazanego przez powodów gospodarstwa rolnego.Wymieniony wyżej wyrok zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną 15.05.1985 r. Zarzucając zaskarżonemu wyrokowi naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, skarżący wnosił o jego uchylenie w pkt I i III i oddalenie rewizji powodów od wyroku Sądu Rejonowego w T. z dn. 25.06.1984 r. sygn. akt I C (…).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W związku z roszczeniem powodów rozważane były trzy podstawy nieważności umowy z dn. 9.07.1980 r.:1) zawarcie umowy przez powodów pod wpływem groźby ze strony pozwanego B.Z., 2)sporządzenie umowy nie przed Naczelnikiem Miasta i Gminy w T., lecz przed pracownikiem Urzędu i 3) brak ze strony pozwanego B.Z. gwarancji należytego prowadzenia przekazanego mu przez powodów gospodarstwa rolnego.Twierdzenie powodów, że zawarli oni przedmiotową umowę pod wpływem bezprawnej groźby ze strony pozwanego B.Z., nie znalazło potwierdzenia w materiale sprawy. W tym względzie Sądy obu instancji były zgodne.Problem braku po stronie pozwanego B.Z. gwarancji należytego prowadzenia nabytego od powodów gospodarstwa rolnego wynikł dopiero w postępowaniu rewizyjnym. Uszło jednakże uwadze Sądu Wojewódzkiego, który braku gwarancji się dopatrzył, że w dacie zawarcia umowy (9.07.1980 r.), a ten moment jest decydujący, istniała pełna zgodność co do tego, że pozwany B.Z. dawał gwarancję należytego prowadzenia nabywanego gospodarstwa rolnego. Wynika to wprost z treści umowy (§ 5 ust. 3). Powołane w motywach wyroku Sądu Wojewódzkiego fakty, które miały uzasadniać ów brak gwarancji, notabene niewyjaśnione z punktu widzenia ich przyczyn, miały miejsce po sporządzeniu umowy. Zatem i ta podstawa nieważności przedmiotowej umowy odpadła.Pozostała do rozważenia druga z wymienionych podstaw nieważności umowy z dn. 9.07.1980 r. Do tej podstany ogranicza się w zasadzie rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości. Opiera się ona mianowicie na założeniu, mającym pełne uzasadnienie w materiale sprawy, że przedmiotowa umowa została zawarta nie przed Naczelnikiem Miasta i Gminy w T., lecz przed pracownikiem Urzędu Gminy, a w konsekwencji, iż w świetle przepisu art. 52 ust. 1 ustawy z dn. 27.10.1977 r., o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dn. 22.12.1980 r., III CZP 39/80 (OSNCP 1981, poz. 121), stanowiącej zasadę prawną, była ona nieważna, co stwierdził zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki (w sentencji wyroku użyto jedynie wadliwego sformułowania "unieważnia umowę", zamiast prawidłowego "stwierdza nieważność umowy"). Orzeczenie to – w stanie prawnym obowiązującym w dacie jego wydania - było prawidłowe.Sytuacja uległa zmianie po wejściu w życie ustawy z dn. 3.12.1984 r. o uznaniu ważności umów o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy (Dz. U. Nr 55, poz. 282). Według art. 1 tej ustawy umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy sporządzone przed 1.01.1983 r. na podstawie powołanej wyżej ustawy z dn. 27.10.1977 r. przez upoważnionego pracownika gminy niebędącego naczelnikiem uznaje się na sporządzone z zachowaniem formy przewidzianej w tej ustawie. Oznacza to, że ustawą z dn. 3.12.1984 r. nadano ważność; czynnościom prawnym, które pod rządem poprzednio obowiązującej ustawy nie mogły być - jako niezachowujące jej wymagań - uznane za ważne i tym samym prawnie skuteczne.Na tle ustawy z dn. 3.12.1984 r. wynikł problem sytuacji prawnej i waloru prawnego orzeczeń sądowych uznających - jak w niniejszej spranie - określone umowy o przekazanie gospodarstw rolnych następcy za nieważne z powodu niezachowania wymaganej formy. W tej materii w judykaturze został wypowiedziany pogląd, że przepis art. 1 ustawy z dn. 3.12.1984 r. obejmuje swoim zakresem również umowy, których nieważność stwierdzono orzeczeniem wydanym w postępowaniu cywilnym, a zatem że przepis ten może stanowić podstawę rewizji nadzwyczajnej oraz uzasadniać uchylenie zaskarżonego orzeczenia co do istoty sprawy i oddalenie powództwa (zob. bliżej w tej kwestii uzasadnienie wyroku SN z dn. 13.03.1985 r., III CRN 55/85 - nie publ.).Skład orzekający w niniejszej sprawie, mając na względzie, obok argumentacji natury prawnej, szczególne racje społeczne, jakie legły u podstaw unormowania zawartego w ustawie z dn. 3.12.1984 r., wyrażające się w zapobieżeniu destabilizacji i niepewności w stosunkach własnościowych na wsi, podziela ten pogląd. Konsekwencją tego stanowiska jest uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie rewizji powodów od wyroku Sądu Rejonowego w T. z dn. 25.06.1984 r., sygn. I C (...).Rozstrzygnięcie o kosztach procesu, oparte na zasadzie art. 102 k.p.c., podyktowane jest szczególną sytuacją występującą w niniejszej sprawie.