III CRN 42/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: R. Czarnecki, J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisława i Heleny małżonków K. przeciwko Renacie R. o uznanie za nieważną umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego następcy na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Częstochowie z dnia 31 lipca 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego oraz wyrok Sądu Rejonowego w Częstochowie z dnia 30 marca 1984 r. i powództwo oddalił; nie obciążył powodów kosztami procesu za obie instancje; odstąpił od obciążenia powodów wpisem należnym od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneW powództwie wytoczonym przeciwko Renacie R. powodowie Stanisław i Helena małżonkowie K. żądali uznania za nieważną umowy z dnia 13 listopada 1979 r., sporządzonej w Urzędzie Gminy w M., na podstawie której przekazali pozwanej (córce) gospodarstwo rolne obejmujące 8 ha. Dla uzasadnienia tego żądania powodowie przytoczyli, że "akt ten nie został sporządzony przez osobę uprawnioną". Pozwana wniosła o oddalenie powództwa jako nieuzasadnionego.Sąd Rejonowy w Częstochowie wyrokiem z dnia 30 marca 1984 r. ustalił, że umowa przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego zawarta dnia 13 listopada 1979 r. w Urzędzie Gminy w M. między Heleną i Stanisławem K. a Renatą R. jest nieważna. Sąd ten ustalił, że przy sporządzaniu spornej umowy nie był obecny naczelnik gminy, czego konsekwencją jest brak podpisu na oryginale umowy, którą powodowie otrzymali dnia 13 listopada 1979 r., tj. w dniu jej zawarcia, a pozostałe egzemplarze umowy zostały podpisane przez naczelnika w terminie późniejszym.Wyrokiem z dnia 31 lipca 1984 r. Sąd Wojewódzki w Częstochowie - na skutek rewizji pozwanej - zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że nadał mu następującą treść: "uznaje za nieważną umowę zawartą dnia 13 listopada 1979 r. (...)", w pozostałej zaś części rewizję oddalił. Sąd Wojewódzki podzielił ocenę Sądu Rejonowego, że umowa nie została podpisana przez naczelnika gminy bezpośrednio po złożeniu oświadczenia woli przez strony. O złożeniu bowiem podpisu przez kompetentną osobę decyduje treść oryginału umowy czy dokumentu, a nie ich dalsze egzemplarze, które można podpisać również w okresie późniejszym, co miało miejsce w sprawie niniejszej.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o jego uchylenie wraz z wyrokiem Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzutach rażącego naruszenia art. 387 i 388 § 1, art. 3 § 2, art. 231, 232, 233 § 1 i art. 316 § 1 k.p.c. oraz art. 73 § 2 k.c., jak również art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Za nieuzasadnione należy uznać zarzuty, a dla ich uzasadnienia przytoczone wywody dotyczące wadliwości formy. Zawarte w rewizji nadzwyczajnej stwierdzenia faktyczne i oceny w tym zakresie stanowią polemikę z prawidłowymi ustaleniami dokonanymi przez Sąd Rejonowy.Rewizja nadzwyczajna w obowiązującym systemie prawnym nie może być przekształcona w trzecią instancję z dominującą kognicją Sądu Najwyższego w sferze faktów i ich ustalania zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej. Poza tym obrona wadliwej praktyki organów administracyjnych jest trudna do pogodzenia z wymaganiami praworządności.Niezależnie od tego rewizja nadzwyczajna nie powinna być czynnikiem powodującym w konsekwencji przewlekłość postępowań w sprawach cywilnych.II. Niemniej jednak rewizja nadzwyczajna podlega uwzględnieniu z innych przyczyn. Słusznie w rewizji nadzwyczajnej podnosi się kwestię skutków prawnych wejścia w życie ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. o uznaniu ważności umów o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy (Dz. U. Nr 55, poz. 282). Według art. 1 tej ustawy umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy sporządzone przed dniem 1 stycznia 1983 r. na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przez upoważnionego pracownika gminy nie będącego naczelnikiem gminy uznaje się za sporządzone z zachowaniem formy przewidzianej w tej ustawie, przy czym art. 3 tej ustawy zawiera klauzulę postanawiającą, że ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Ustawa ta, mająca niewątpliwie szczególny, wyjątkowy charakter w polskiej legislacji nawiązuje do wykładni zawartej w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego III CZP 39/80 z dnia 22 grudnia 1980 r. (OSNCP 1981, z. 7, poz. 121). Według tej zasady prawnej umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy, w zamian za emeryturę lub rentę (art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140) powinna być pod rygorem nieważności sporządzona przed naczelnikiem gminy lub osobą będącą jego zastępcą. Jak się okazało w praktyce organów administracyjnych, wiele umów o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy zostało zawartych z naruszeniem przepisów o formie, powodując ich nieważność (art. 58 § 1 k.c.), co w konsekwencji w przyszłości mogłoby doprowadzić do niepożądanych społecznie i prawnie komplikacji w dziedzinie stosunków własnościowych w rolnictwie. Ratio legis wspomnianej ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. wyraża się w zapobieżeniu destabilizacji i niepewności w stosunkach własnościowych na wsi.Omawiana ustawa ma charakter ustawy konfirmującej (potwierdzającej), nadaje ona ważność czynnościom prawnym, które pod rządem poprzednio obowiązującej ustawy nie mogły być - jako nie zachowujące jej wymagań - uznane za prawnie skuteczne, za ważne. Z mocy przytoczonego art. 1 ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. umowy nieważne, jako sprzeczne z prawidłowo interpretowanym przepisem art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140), podlegają konwalidacji, tzn. są uznawane za sporządzone z zachowaniem przewidzianej formy.Z funkcją ustaw konfirmujących i w konsekwencji konwalidujących nieważne czynności prawne wiąże się ich swoista cecha wyrażająca się w tym, że ich przepisy mają moc wsteczną, czyli wywierają skutki z mocą wsteczną. W myśl art. 3 k.c. ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. W rozważanym wypadku moc wsteczna ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. (Dz. U. Nr 53, poz. 282) wynika z jej celu i charakteru prawnego. Dlatego też należy odrzucić odmienne zapatrywanie, według którego wspomniane nieważne umowy uznawałoby się za ważne dopiero od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r., w okresie zaś od dnia ich sporządzenia do dnia wejścia w życie ustawy miałyby one być nieważne.Przepis art. 1 ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. o uznaniu ważności umów o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy (Dz. U. Nr 55, poz. 282) traktuje ogólnie o umowach dotkniętych określoną wadą w zakresie wymagania zachowania określonej formy. Ustawodawca nie dokonał w swoim unormowaniu żadnych rozróżnień z punktu widzenia możliwości występowania różnych sytuacji. Na tle takiego uregulowania narzuca się problem sytuacji prawnej i waloru prawnego orzeczeń sądowych uznających określone umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy za nieważne tylko z powołaniem się na cytowaną uchwałę składu siedmiu sędziów SN III CZP 39/80 z dnia 22 grudnia 1980 r., tzn. za nieważne tylko z przyczyn dotyczących formy. Należy przy tym stwierdzić, że zagadnienie nieważności ("uznania za nieważne") mogło wystąpić w różnego rodzaju postępowaniach, jak np. w postępowaniu o stwierdzenie nieważności, w procesie windykacyjnym - jako przesłanka prejudycjalna itd.Z ujęcia całej ustawy z dnia 3 grudnia 1982 r., a zwłaszcza z treści art. 1 tej ustawy, wynika, że ustawodawca nie opowiedział się za dopuszczalnością ingerencji ustawodawcy w drodze pozbawienia mocy prawomocnych orzeczeń (w większości wypadków wydawanych w imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej) lub za ingerowaniem w toczące się postępowanie. To stanowisko należy uznać za zgodne z założeniami praworządności także w samej działalności legislacyjnej. Oznacza to między innymi, że niedopuszczalne jest ingerowanie ustawodawcy w działalność sądów w poszczególnych sprawach ani w ich grupach. Także bowiem ustawodawcę wiąże konstytucyjna zasada niezawisłości sądów i niezawisłości sędziów wraz z wszelkimi z tego wynikającymi konsekwencjami (...). Dla wzruszenia prawomocnych orzeczeń sądowych stworzona została instytucja rewizji nadzwyczajnej.Tego rodzaju stan prawny i jego racje - lege non distinguente - nakazują jednak uznać, że konwalidacja przewidziana w art. 1 ustawy z dnia 4 grudnia 1984 r. odnosi się także do tych wypadków, w których zostały wydane wyroki i postanowienia stwierdzające w takiej czy innej formie, że umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy są nieważne. Wobec tego powstał brany pod uwagę przez ustawodawcę stan rzeczy, który powoduje konieczność wniesienia w określonych sprawach prawomocnie rozstrzygniętych rewizji nadzwyczajnych.Niezgodność w tej sytuacji z prawem tego rodzaju orzeczeń sądowych musi prowadzić do ich uchylenia i oddalenia powództwa lub odpowiednio wniosku w postępowaniu nieprocesowym. Wprawdzie w dacie wydawania orzeczeń w tych sprawach były one zgodne z obowiązującym wówczas prawem, stanowiącym podstawę orzekania, jednakże nie można w rozważanym wypadku abstrahować od wyjątkowej, szczególnej sytuacji w jej całokształcie. W dacie rozstrzygnięcia sprawy na skutek rewizji nadzwyczajnej orzeczenia, o które chodzi w sprawie, pozostają w rażącej sprzeczności ze stanem prawnym stworzonym w interesie społecznym ustawą z dnia 3 grudnia 1984 r.W ostatecznym wyniku z tych wszystkich względów należy dojść do wniosku, że art. 1 ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. o uznaniu ważności umów o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy (Dz. U. Nr 55, poz. 282) obejmuje swoim zakresem, a więc powoduje konwalidację z mocą wsteczną umów zawartych przez upoważnionego pracownika urzędu gminy nie będącego naczelnikiem także wówczas, gdy sąd w postępowaniu cywilnym uznał w sentencji lub w formie prejudycjalnej, że umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy jest nieważna. W takim wypadku przepis art. 1 tej ustawy może stanowić podstawę rewizji nadzwyczajnej i uzasadniać uchylenie zaskarżonego prawomocnie wyroku lub postanowienia co do istoty sprawy i oddalenia powództwa lub wniosku.W konsekwencji należało orzec jak w sentencji niniejszego wyroku, mając - gdy chodzi o koszty procesu i wpis należny od rewizji nadzwyczajnej - na względzie swoistość sytuacji prawnej występującej w sprawie tego rodzaju co niniejsza.