III CRN 294/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 1968 r. sprawy z powództwa Bolesława W. przeciwko Janowi W. i Genowefie W. o przeniesienie własności nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego w Warszawie z dnia 20 marca 1968 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Grójcu z dnia 11 września 1967 r. i sprawę przekazał temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód Bolesław W. z tytułu spadkobrania po matce Rozalii W. był właścicielem połowy gospodarstwa rolnego we wsi K. o powierzchni 9 ha 1989 m kw. z budynkami.Aktem notarialnym z dnia 7 września 1957 r. Bolesław W. sprzedał Genowefie W. udział w powyższym gospodarstwie, wynoszącym 292/920 jego części.W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po Rozalii W. Bolesław W. oświadczył, że udział swój sprzedał Genowefie W. aktem notarialnym, że pracuje w Warszawie jako konduktor od 1945 r. i że z rolnictwem nie ma nic wspólnego.Postanowieniem z dnia 10 czerwca 1965 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że prawa do gospodarstwa rolnego po Rozalii W. zachowali: Jan W. w 628/920 częściach i Genowefa W., jako nabywczyni udziału od Bolesława W., w 292/920 częściach.Powyższe postanowienie nie zostało zaskarżone.W 1967 r. Bolesław W. wytoczył powództwo przeciwko Janowi i Genowefie W., przy czym wyjaśnił w pozwie, co następuje. Po śmierci matki w r. 1932 w spadkowym majątku gospodarowali obaj bracia: powód i pozwany Jan W. W 1958 r. powód wybudował na spadkowym gruncie dom mieszkalny i zasadził 21 drzew. Z domu i ogrodu dotychczas korzysta. Ponieważ w sprawie o stwierdzenie praw do spadku powód przez przeoczenie nie bronił się i został pozbawiony praw spadkowych, przeto obecnie na zasadzie art. 281 § 1 k.c. żąda, aby pozwani przenieśli na niego własność działki gruntu zajętej pod dom i ogród za odpowiednim wynagrodzeniem.Na rozprawie w dniu 29 sierpnia 1967 r. powód oświadczył, że dom znajduje się w środku działki 9-hektarowej, o 200 metrów od drogi.Pozwani wnosili o oddalenie powództwa dowodząc, że współwłaściciel i współspadkobierca nigdy nie będzie w dobrej wierze, jeśli czyni nakłady na wspólnym gruncie; poza tym budynek postawiony przez jednego współwłaściciela należy do wszystkich współwłaścicieli, chociażby był wzniesiony przez jednego z nich za zgodą pozostałych.Sąd Powiatowy powództwo oddalił, uznając podniesione przez pozwanych zarzuty za uzasadnione i nadmieniając, że współwłaściciel, który postawił budynek, ma jedynie roszczenie o rozrachunek z pozostałymi współwłaścicielami i prawo to przysługuje nadal powodowi, aczkolwiek stracił on prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Rewizję powoda Sąd Wojewódzki oddalił wyrokiem z dnia 20 marca 1968 r., podkreślając w uzasadnieniu, że niewymienienie Bolesława W. wśród spadkobierców gospodarstwa rolnego wskazuje na to, że w wyniku dobrowolnego faktycznego działu nie objął on działki spornej w posiadanie, gdyż inaczej zachowałby prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. Jeżeli więc nie był posiadaczem spornej działki, to wniosek jego jest bezpodstawny, jak to trafnie przyjął Sąd Powiatowy.Wyrok Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego z dnia 30.XI.1968 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego wyroku, jak również wyroku Sądu Powiatowego w Grójcu z dnia 11.IX.1967 r. i o przekazanie sprawy temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca naruszenie art. 3 § 2, 323 § 1 i 387 k.p.c. oraz art. 231 § 1 k.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, że pogląd Sądu Wojewódzkiego, iż powód nie był posiadaczem działki będącej przedmiotem sporu, nie jest trafny.Zwiezienie materiałów na budowę domu oraz wykonywanie robót związanych z budową były niewątpliwie wyrazem posiadania.W tym duchu wypowiedział się już Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z dnia 25 maja 1955 r. w sprawie I CO 14/55 (OSN 92/56), wyjaśniając, że "budowanie dla siebie w rozmiarach określonych w art. 73 § 2 pr. rzecz., tj. tak, aby wartość budowli przewyższała znacznie wartość zajętej przez budowę nieruchomości, a więc z założenia nie na okres przejściowy, będzie najczęściej wyczerpywać właścicielskie władanie rzeczą i może zadecydować o nabyciu przez budującego posiadania, jeśli przedtem go nie miał".Sąd Powiatowy błędnie ocenił zagadnienie dobrej wiary uznając, że kiedy powód czynił nakłady na wspólnym gruncie, to jako współwłaściciel nie miał pewności, czy otrzyma nieruchomość w wyniku zniesienia współwłasności, a to już przesądza o braku dobrej wiary po jego stronie.Jeżeli jednak, jak na to wskazuje brak sprzeciwu ze strony pozwanego przeciwko wzniesieniu budynku, strony przeprowadziły nieformalny podział i powód wzniósł budynek na tej części nieruchomości, jaka mu z tego podziału przypadła do użytkowania, to w tych warunkach nie można mu zarzucać złej wiary, gdyż budując miał uzasadnione przekonanie, że niczyjego prawa nie narusza, zwłaszcza że powód nie sprzedał całości swego udziału spadkowego.Przepisy o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych nie stoją na przeszkodzie realizacji roszczenia z art. 231 § 1 k.c. ze względu na bezwzględny charakter tego roszczenia.Okoliczność, że powód nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie przekreśla jego uprawnień wypływających z powołanego przepisu art. 231 k.c. dlatego, że uprawnienie to nie jest uwarunkowane posiadaniem prawa dziedziczenia gospodarstwa, lecz ma byt samoistny, oparty na zupełnie innych przesłankach.Pozwani powołali się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1965 r. III CO 11/65 (OSNCP 1965/12/207), zgodnie z którą według przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych nie jest dopuszczalne wydzielenie z gospodarstwa rolnego, będącego przedmiotem działu spadku, działki budowlanej na rzecz spadkobiercy, który dziedziczy gospodarstwo rolne, lecz w wyniku działu nie otrzymuje tego gospodarstwa ani też jego części.Powyższa uchwała odnosi się jednak do innego stanu faktycznego aniżeli ten, który jest podstawą roszczenia powoda, nie zachodzi tu bowiem dział spadkowego gospodarstwa rolnego i - jak już wspomniano - związane z nim ograniczenia nie będą tu miały zastosowania, tym bardziej że wzniesienie budynku przez powoda i powstanie związanych z tym jego uprawnień miało miejsce na kilka lat przed wejściem w życie przepisów o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych.Wreszcie należy podkreślić, że roszczenie z art. 231 k.c. ma na celu m.in. zalegalizowanie istniejących stanów faktycznych.Z przytoczonych wyżej powodów zaskarżone wyroki należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi Powiatowemu w Grójcu do ponownego rozpoznania.