III CO 11/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Emilii M. o dział spadku i zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy po wejściu w życie nowego kodeksu cywilnego zachował aktualność ust. 4 uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1963 r. III CO 61/63 OSN z 1964 r. zeszyt 4, poz. 66 w kwestii wydzielenia z gospodarstwa rolnego, będącego przedmiotem działu spadku, działki budowlanej na rzecz spadkobiercy, który dziedziczy to gospodarstwo, lecz w wyniku działu nie otrzymuje tego gospodarstwa ani jego części?"udzielił następującej odpowiedzi:Według przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (art. 1058 i nast. k.c.) nie jest dopuszczalne wydzielenie z gospodarstwa rolnego, będącego przedmiotem działu spadku, działki budowlanej na rzecz spadkobiercy, który dziedziczy gospodarstwo, lecz w wyniku działu nie otrzymuje tego gospodarstwa ani jego części. Uzasadnienie faktyczneW uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 20 grudnia 1963 r. III CO 61/63 przyjęto zasadę, że wydzielenie z gospodarstwa rolnego działki budowlanej na rzecz spadkobiercy, który dziedziczy to gospodarstwo, lecz w wyniku działu nie otrzymuje tego gospodarstwa ani jego części, jest dopuszczalne z gruntów wyznaczonych na cele budowlane na podstawie przepisów o terenach budowlanych na obszarach wsi lub w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, a w braku takiego wyznaczenia za zgodę właściwego organu administracyjnego.Uchwała ta oparta została na wykładzie art. 2 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168). Powołana ustawa stanowiła bowiem wyraźnie, że ograniczenia podziału gospodarstw rolnych przewidziane w ust. 1 i 2 nie dotyczą wydzielenia gruntów wchodzących w skład gospodarstwa, które wyznaczone zostały na cele budowlane na podstawie przepisów o terenach budowlanych na obszarach wsi bądź w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego.Zaznaczyć ponadto należy, że skoro ust. 5 art. 2 ustawy nawiązywał m.in. do ust. 1 tegoż artykułu, w którym objęto wypadki podziału w drodze zbycia części gospodarstwa, działu spadku albo zniesienia współwłasności, to było rzeczą oczywistą, że ograniczenia podziału przewidziane w ust. 1 i 2 art. 2 ustawy nie stoją na przeszkodzie wydzieleniu z gospodarstwa działki budowlanej zarówno w postępowaniu o dział spadku, jak i w postępowaniu o zniesienie współwłasności.Przedstawione na tle przepisów ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych zagadnienie nie znalazło w kodeksie cywilnym jednolitego unormowania. W szczególności odmiennie uregulował ustawodawca to zagadnienie, jeśli chodzi o zniesienie współwłasności, a odmiennie, jeśli chodzi o dział spadku.Zgodnie bowiem z art. 164 k.c. ograniczenia podziału gospodarstwa rolnego, przewidziane w razie przeniesienia własności (art. 163), nie mają zastosowania do przeniesienia działki budowlanej określonej stosownie do przepisów o terenach budowlanych na obszarach wsi albo stosownie do przepisów o planach zagospodarowania przestrzennego.Ponieważ zaś według art. 213 k.c. zniesienie współwłasności może nastąpić tylko z zachowaniem przepisów dotyczących podziału takiej nieruchomości w razie przeniesienia własności należy dojść do wniosku, że w wypadku zniesienia współwłasności możliwe jest wydzielenie współwłaścicielowi działki budowlanej, jeśli powołane do tego organy dokonały dla danej miejscowości wyznaczenia terenów na cele budowlane albo też - gdy tereny budowlane dla określonej miejscowości nie zostały generalnie wyznaczone - jeśli organy te wyrażają, zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 31.I.1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. Nr 5, poz. 30) oraz art. 8 ustawy z dnia 22.V.1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 31, poz. 138), zgodę na wydzielenie działki pod zabudowę.Odmiennie natomiast przedstawia się sprawa, gdy chodzi o dział spadku. Przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zamieszczone w tytule X księgi czwartej k.c. zawierają postanowienia, które byłyby analogiczne do powołanych wyżej art. 164 i 213 k.c. Przepis zaś art. 1070 k.c. stanowi, że dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne może być dokonany przez podział tylko przy zachowaniu podstawowej normy obszarowej.Wykładnia gramatyczna i systematyczna przepisów kodeksu cywilnego prowadzi więc do wniosku, że spadkobierca, który dziedziczy gospodarstwo rolne, lecz w wyniku działu nie otrzymuje tego gospodarstwa lub jego części, nie może domagać się wydzielenia mu z gospodarstwa rolnego działki budowlanej. Podobna zasada obowiązuje również przy zniesieniu współwłasności gospodarstwa rolnego powstałej w wyniku działu spadku (art. 1080 k.c.). Różne uregulowanie omawianej kwestii co do zniesienia współwłasności powstałej z innych przyczyn i działu spadku uzasadnione jest odmiennym, mimo pewnych cech wspólnych, charakterem tych instytucji, co znajduje między innymi również wyraz w innych przepisach kodeksu, dotyczących np. wprowadzenia przy zniesieniu współwłasności nie tylko normy podstawowej, lecz również norm minimalnych (art. 163 w związku z art. 213 k.c.), lub odstąpienia od wymagania kwalifikacji współwłaścicieli do prowadzenia gospodarstwa rolnego przy zniesieniu współwłasności przez podział, jeżeli podział jest dopuszczalny zgodnie z art. 213 k.c.Wreszcie należy zaznaczyć, że przedstawiony wyżej pogląd, iż spadkobierca, który dziedziczy gospodarstwo rolne, a gospodarstwa tego lub jego części w wyniku działu nie otrzymuje, nie może obecnie żądać wydzielenia mu z gospodarstwa działki budowlanej - nie podważa treści § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. w sprawie przeniesienia własności nieruchomości rolnych, zniesienia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304). Powołany przepis nie uznaje za nieruchomość rolną takiej nieruchomości, która stosownie do przepisów o terenach budowlanych na obszarze wsi albo stosownie do przepisów o planach zagospodarowania przestrzennego przeznaczona została na inne cele, nie związane bezpośrednio z produkcją rolną. Wówczas nieruchomość taka, podobnie jak tereny położone w obrębie zwartej zabudowy miasta oraz nieruchomości, których łączny obszar nie przekracza 0,2 ha, nie podlegają w ogóle przepisom ograniczającym obrót i podział nieruchomości rolnych oraz szczególnym przepisom o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.Z tych względów należało orzec jak w sentencji uchwały.