III CRN 401/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: G. Bieniek, C. Bieske, Z. Marmaj, K. Piasecki, J. Sokołowski, Z. Świeboda (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Andrzeja N. przeciwko Barbarze N. i Agnieszce N. o zaprzeczenie ojcostwa na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 23 czerwca 1986 r.:uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 10 grudnia 1983 r. i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania pozostawiając wymienionemu Sądowi Rejonowemu orzeczenie o obowiązku uiszczenia wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 10 grudnia 1985 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie oddalił powództwo Andrzeja N. przeciwko Barbarze N. i Agnieszce N. o zaprzeczenie ojcostwa. Sąd ustalił, że strony poznały się w lutym 1983 r. za pośrednictwem Biura Matrymonialnego "Syrenka" i spotykały się wielokrotnie, w tym także w domu powoda, gdzie w kwietniu 1983 r. obcowały i od tego czasu współżyły. Odmiennym zeznaniom powoda, zwłaszcza co do daty pierwszego obcowania oraz współżycia w maju 1983 r., Sąd Wojewódzki nie dał wiary. Przeprowadzony dowód z grupowego badania krwi nie wykluczył ojcostwa powoda. Sąd Wojewódzki nie uwzględnił zgłaszanego przez powoda wniosku o przeprowadzenie badania krwi metodą układu HLA i uznał, że powód nie wykazał niepodobieństwa, aby nie był ojcem Agnieszki N. Wniesioną przez powoda rewizję Sąd Najwyższy oddalił, chociaż powód podtrzymywał w niej wniosek o dopuszczenie dowodu z badania krwi metodą HLA, a także powołał nowy antropologiczny dowód biologicznego pochodzenia dziecka. Sąd Najwyższy uznał, że skoro przeprowadzony został dowód z grupowego badania krwi, nie zachodziły przesłanki do jego powtórzenia nawet metodą układu HLA, a antropologiczny dowód biologicznego pochodzenia dziecka nie może być przeprowadzony ze względu na wiek dziecka.W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wnosił o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił rażące naruszenie prawa, a to art. 3 § 2, art. 232, 233 316 k.p.c. oraz art. 62 k.r.o., w szczególności przez nieprzeprowadzenie dowodu z badania krwi metodą układu HLA oraz antropologicznego dowodu biologicznego pochodzenia dziecka.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jeżeli dziecko urodziło się m.in. w czasie trwania małżeństwa, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki. Domniemanie to może być obalone tylko na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa (art. 62 § 1 i 3 k.r.o.). Obalenie domniemania ojcostwa może nastąpić przez wykazanie niepodobieństwa, żeby mąż mógł być ojcem dziecka (art. 69 § 3 k.r.o.).Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wytycznych z dnia 6 grudnia 1952 r. C. Prez. 166/52 (OSN 1953, z. II, poz. 31) w zakresie sądowego ustalenia ojcostwa, które zachowały aktualność pod rządem obowiązującego kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, sprawy o zaprzeczenie ojcostwa należą do spraw o ustalenie prawidłowego składu rodziny, o ustalenie stanu cywilnego osoby. Państwo Ludowe ma istotny interes w tym, żeby ustalony został prawidłowy skład rodziny, przemawia za tym właściwie pojęte dobro dziecka. Powaga, z jaką Państwo Ludowe traktuje zagadnienie rodziny, nakłada na sądy - także w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa - obowiązek szczególnej dbałości o wykrycie prawdy obiektywnej.Sąd Wojewódzki przeprowadził wnioskowane dowody z grupowego badania krwi, z zeznań świadków i przesłuchania stron, jednakże nie zajął stanowiska co do wniosku o przeprowadzenie dowodu z badania krwi metodą układu HLA. Sąd Najwyższy zaś nie uwzględnił tego wniosku oraz dodatkowo zgłoszonego w rewizji wniosku o przeprowadzenie antropologicznego dowodu biologicznego pochodzenia dziecka.W orzecznictwie został już wyrażony stosunek Sądu Najwyższego do dowodów przyrodniczych. Nie wymieniając całego orzecznictwa do poszczególnych dowodów przyrodniczych, należy podkreślić, że już w powołanych wytycznych Sąd Najwyższy zajął stanowisko co do dowodu z grupowego badania krwi, jeśli jego przeprowadzenie pozwoliłoby biegłemu na wydanie opinii o wyłączeniu ojcostwa. Dlatego też, jak stwierdza Sąd Najwyższy - jeżeli biegły na podstawie porównania cech krwi wyda opinię, że ojcostwo domniemanego ojca jest wyłączone, wynik takiego dowodu należy w zasadzie uważać za bardziej pewny od dowodów z zeznania świadków i z przesłuchania stron, które z natury swej nacechowane są w wyższym stopniu subiektywizmem i mogą okazać się obiektywnie nieprawdziwe.W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 20 listopada 1953 r. C. 1964/52 (OSN 1956, z. II, poz. 32) Sąd Najwyższy zajmował się znaczeniem także innych dowodów przyrodniczych w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa, których nie ma potrzeby omawiania, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie wchodzą one w rachubę. W zaleceniach kierunkowych w sprawie wzmożenia ochrony rodziny z dnia 9 czerwca 1976 r. III CZP 46/75 (OSNCP 1976, z. 9, poz. 184) Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd o znaczeniu antropologicznego dowodu biologicznego pochodzenia dziecka, m.in. w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa. Sąd Najwyższy przypisał temu dowodowi jedynie znaczenie pomocnicze w zakresie oceny pozostałego (poza dowodami przyrodniczymi) materiału dowodowego. Tak więc stosunek Sądu Najwyższego do dowodów przyrodniczych ulega w orzecznictwie rozwojowi w miarę rozwoju nauki i coraz doskonalszych jej wyników przynoszących efekty w prawidłowym ustaleniu składu rodziny. Badanie krwi metodą układu HLA stanowi dalszy postęp w tej dziedzinie, przeprowadzone badanie bowiem według dotychczas stosowanych układów łącznie z układem HLA pozwalają na wykluczenie ojcostwa niesłusznie wskazanego mężczyzny prawie o 100%. W tej sytuacji w sprawach o ustalenie praw stanu cywilnego osoby, sąd nie może nie uwzględnić wniosku o przeprowadzenie badania krwi metodą układu HLA, jeśli dokonane badanie krwi, przy wykorzystaniu dotychczas stosowanych układów, nie pozwoliło na wykluczenie ojcostwa.Według powołanej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1953 r. niepodobieństwo, by mąż matki, mógł być ojcem dziecka, stanowiące przesłankę skuteczności zaprzeczenia ojcostwa, zachodzi nie tylko wówczas, gdy wyłączona była możliwość cielesnego obcowania małżonków w okresie poczęcia dziecka, lecz także w każdej innej sytuacji, która wyłącza ojcostwo męża matki dziecka. Innymi słowy, niepodobieństwo ojcostwa męża matki może być stwierdzone albo przez wykazanie, że małżonkowie w okresie poczęcia nie obcowali ze sobą, albo też m.in. w drodze dowodów przyrodniczych wyłączających ojcostwo - nawet w sytuacji, gdy małżonkowie w tym okresie współżyli ze sobą. Ciężar dowodu, że zachodzi niepodobieństwo, o którym mowa w art. 67 k.r.o., spoczywa - zgodnie z zasadą art. 6 k.c. - na powodzie, co oczywiście nie wyłącza dopuszczenia dowodów z urzędu na podstawie art. 3 § 2 k.p.c.W ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy przeprowadzi dowód z badania krwi metodą układu HLA. Natomiast celowość przeprowadzenia dowodu z ekspertyzy antropologicznej Sąd rozważy na tle całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, zwłaszcza po wynikach wzmiankowanego dowodu badania krwi.Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji (art. 422 § 2 k.p.c.).