III CRN 472/88

Uzasadnienie faktyczneProkurator rejonowy w O. w pozwie skierowanym przeciwko Mieczysławowi O. domagał się zasądzenia od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa - Urząd Skarbowy w O. kwoty 350 tysięcy zł z odsetkami i kosztami procesu tytułem zwrotu należności uzyskanej ze sprzedaży bez zezwolenia dewizowego nieznanej osobie 700 dolarów USA. Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 19 maja 1986 r. zasądził od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa dochodzoną kwotę wraz z odsetkami i kosztami procesu. Sąd ustalił, że w związku z zakupem mieszkania na kwotę 1.200.000 zł pozwany został wezwany do Urzędu Skarbowego w O. celem złożenia zeznania podatkowego. Pozwany podał, że pieniądze na zakup mieszkania uzyskał m.in. sprzedając nieznanej osobie 700 dolarów USA o różnych nominałach na kwotę 350.000 zł. W świetle tych ustaleń Sąd Rejonowy powództwo uwzględnił, uznając, że żądanie prokuratora znajduje pełne oparcie w art. 412 k.c.Rewizję pozwanego od tego wyroku Sąd Wojewódzki w O. wyrokiem z dnia 11 września 1986 r. oddalił, uznając za prawidłowe ustalenie Sądu I instancji, że przedmiotem transakcji były dolary, a nie bony. Ponadto Sąd Wojewódzki podkreślił, że zaskarżony wyrok znajduje uzasadnienie w art. 412 k.c. w rozumieniu, jakie temu przepisowi nadały wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71 (OSNCP 1973/3 poz. 37).Rzecznik Praw Obywatelskich w rewizji nadzwyczajnej, opartej na zarzutach rażącego naruszenia prawa procesowego i materialnego oraz naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wniósł o uchylenie powyższego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie wywodzi skarżący w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej, że wymienione orzeczenia nasuwają istotną obiekcję - jeśli chodzi o ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że świadczenie spełnione przez pozwanego, jak również realizacja celu dokonanej przez niego czynności prawnej miały charakter działania niegodziwego, co w konsekwencji doprowadziło do przepadku na zasadzie art. 412 k.c. kwoty 350 tys. zł na rzecz Skarbu Państwa.W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie zastosowania przepisów art. 412 k.c. i art. 197 k.c. Sąd Najwyższy w tezie drugiej stwierdził, że przez działanie niegodziwe rozumieć należy takie działanie, które zmierza bezpośrednio do pogwałcenia porządku prawnego i ze względu na rażąco niemoralne lub aspołeczne pobudki zasługuje na szczególne potępienie. W uzasadnieniu, tej tezy Sąd Najwyższy wskazał m.in., że wyznaczenie wyraźnej ostrej granicy, od której czyny zabronione albo cele czynności prawnych sprzeczne z ustawą lub zasadami współżycia społecznego mogą być uważane za niegodziwe w wyżej określonym znaczeniu nie jest ani praktycznie ani teoretycznie możliwe. Można co najwyżej wskazać pewne zasadnicze kierunki, w jakich powinno iść poszukiwanie skonkretyzowanych kryteriów oceny. I dalej, jak wyjaśniono w wytycznych, przepadku z art. 412 k.c. nie uzasadnia sama przez się okoliczność, że spełnienie świadczenia nastąpiło w wykonaniu czynności prawnej - dokonanej z naruszeniem bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa cywilnego. W świetle więc tych założeń nie wystarczy dla zastosowania art. 412 k.c. ustalenie, że dana czynność narusza określone przepisy prawa, lecz konieczne jest ponadto dokonanie oceny na tle okoliczności każdego konkretnego przypadku, czy postępowanie danej osoby kwalifikuje się jako niegodziwe. Pod tym kątem widzenia sprawa niniejsza w ogóle nie była przez oba Sądy rozważana. Całe postępowanie dowodowe skupiło się jedynie na wyjaśnieniu, czy pozwany sprzedał nieznanej osobie dolary czy bony. Po ustaleniu zaś, że przedmiotem transakcji były dolary Sądy uznały, że w sprawie ma zastosowanie art. 412 k.c.; sugerując się prawdopodobnie podanym w uzasadnieniu tezy drugiej wytycznych przykładem, że pod dyspozycję tego przepisu podpadają m.in. czynności wchodzące w zakres handlu wartościami dewizowymi. Zauważyć jednakże należy, że sam fakt sprzedaży wartości dewizowych nie zawsze może być uważany za czynność mającą cechy czynności niegodziwej w rozumieniu art. 412 k.c. Podkreślił to Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 10 czerwca 1989 r. III CZP 28/88 (niepubl.), wyjaśniając, że zabroniony obrót dewizami nie zawsze ma charakter działania niegodziwego w rozumieniu art. 412 k.c.; dla oceny tego charakteru ma znaczenie całokształt okoliczności, w jakich obrót został dokonany, a więc nie tylko szkodliwość dla gospodarki narodowej wynikająca z pomniejszenia zasobu dewiz, ale również rozmiar tego obrotu, przeznaczenie dewiz i środków uzyskanych z ich zbycia itp.Oceniając w świetle tak rozumianej wykładni art. 412 k.c. niniejszą sprawę podkreślić należy, że nie bez znaczenia są zachodzące w sprawie takie okoliczności, jak to, że pozwany uzyskał dewizy, pracując przez pewien okres na budowach eksportowych w Libii, że uzyskane z tej pracy kwoty składał w Banku Polska Kasa Opieki, że chcąc poprawić warunki mieszkaniowe swojej rodziny postanowił nabyć spółdzielcze mieszkanie za kwotę 1.200.000 zł, a nie mogąc w pełni pokryć tej sumy sprzedał 700 dolarów USA za kwotę 350.000 zł.W rezultacie powyższych rozważań trzeba dojść do wniosku, że sprawa wymaga ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji, który zebrany przez siebie materiał procesowy powinien wyczerpująco rozważyć w aspekcie przesłanek z art. 412 k.c., mając na uwadze wskazania Sądu Najwyższego (art. 233 § 1 k.p.c.); przy czym uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie wniesienie jej po upływie ustawowego terminu sześciomiesięcznego od chwili uprawomocnienia się zaskarżonego postanowienia, orzeczenie to bowiem narusza jednocześnie interes PRL, który wymaga prawidłowej wykładni wymienionych przepisów prawa materialnego w tak ważnych sprawach, jak niniejsza, dotyczących podstawowej egzystencji obywateli (art. 422 § 2 i art. 421 § 1 k.p.c.).