III CRN 248/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Dąbrowski. Sędziowie SN: J. Krajewski, J. Majorowicz, Z. Marmaj, K. Olejniczak, S. Rudnicki (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Urzędu Miejskiego, Wydziału Finansowego w R. przeciwko Franciszkowi H., Stefanii G., Michałowi K., Henrykowi A., Helenie G. i Janinie G. o wydanie i zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 22 lutego 1977 r.,uchyliłzaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję i zażalenie Michała K. orazuchyliłwyrok Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 21.IV.1976 r. w części uwzględniającej powództwo w stosunku do Michała K. (punkt XVI sentencji) i postanowienie tegoż Sądu z dnia 30.IV.1976 r. w części dotyczącej Michała K. (punkt III) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o obowiązku uiszczenia wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego Michała K. na wydanie Skarbowi Państwa - Wydział Finansowy Urzędu Miejskiego w R. kwoty 4.780 dolarów USA, a w razie ich utraty zobowiązał do zapłaty ich wartości w kwocie 114.960 zł oraz do wydania kwoty 885.027,80 zł z 8% od dnia 28 lutego 1972 r. W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki ustalił, że w sprawie II Kp 422/73 Sąd Powiatowy w R. wyrokiem z dnia 10 września 1973 r. skazał pozwanego Michała K. za przestępstwo przewidziane w art. 47 § 1 u.k.s. w związku z art. 58 k.k., popełnione przez to, że w okresie od lipca 1970 r. do lutego 1972 r. w R. bez wymaganego zezwolenia, działając czynem ciągłym, wspólnie i w porozumieniu z Franciszkiem H. zakupił około 4.780 dolarów USA wartości 114.960 zł na kwotę około 500.000 zł, a następnie w tym samym okresie bez wymaganego zezwolenia, działając czynem ciągłym wspólnie i w porozumieniu z Franciszkiem H. w K., sprzedał Helenie G. około 1.590 dolarów USA wartości 38.160 zł i innej osobie około 3.200 dolarów USA wartości 76.000 zł oraz 1 kg złota w postaci nie stanowiącej wyrobu użytkowego wartości 140.000 zł za łączną kwotę 990.000 zł.Sąd przyjął sumy podlegające wydaniu Skarbowi Państwa stosownie do wyliczeń dokonanych w postępowaniu karnym po odliczeniu przyjętej w tym postępowaniu książeczki PKO z wkładem w kwocie 104.972,20 zł.Na skutek rewizji pozwanego Michała K. Sąd Najwyższy zaskarżonym wyrokiem zmienił wyrok Sądu Wojewódzkiego o tyle, że kwotę 885.027,80 zł obniżył do kwoty 595.028 zł i odpowiednio zmienił postanowienie o kosztach. Dalej idącą rewizję tego pozwanego Sąd Najwyższy oddalił.Zdaniem Sądu Najwyższego pozwanemu Michałowi K. został w wyroku karnym przypisany czyn dwojakiego rodzaju - sprzedaż złota i wartości dewizowych oraz kupno wartości dewizowych bez wymaganego zezwolenia. Wydaniu Skarbowi Państwa podlegają przedmioty obu tych transakcji. Obniżając kwotę zasądzoną w złotych, Sąd Najwyższy przyjął wartość sprzedanych dolarów USA na 500.000 zł, a złota na 200.000 zł, razem 700.000 zł mniej suma już przejęta na rzecz Skarbu Państwa w postępowaniu karnym.Od tego wyroku Minister Sprawiedliwości wniósł w terminie sześciomiesięcznym rewizję nadzwyczajną, w której domagał się jego uchylenia w części oddalającej rewizję i zażalenie Michała K. oraz uchylenia wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 21.IV.1976 r. w części dotyczącej tegoż pozwanego i postanowienia tego Sądu z dnia 30.IV.1976 r. w punkcie trzecim, a także przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Rewizja nadzwyczajna oparta jest na podstawie rażącego naruszenia art. 387 k.p.c. w związku z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 412 k.c. W rewizji nadzwyczajnej zarzucono, że oba sądy dopuściły się naruszenia art. 412 przez dwukrotne obciążenie pozwanego Michała K. obowiązkiem wydania 4.780 dolarów (lub ich równowartości w kwocie 114.960 zł), a ponadto zapłaty kwoty uzyskanej z ich sprzedaży.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 412 k.c. i art. 197 k.p.c. (M.P. z 1973 r. Nr 8, poz. 53 - OSN CP 1973, z. 3, poz. 37) przepadek przedmiotu świadczenia następuje z mocy samego prawa w chwili spełnienia świadczenia (teza 1). Przy zakazanej przez prawo transakcji walutowej polegającej na kupnie, a następnie odsprzedaży zagranicznych środków płatniczych przepadkowi ulegają - przy spełnieniu innych, określonych w art. 412 k.c. przesłanek - oba świadczenia: zagraniczne środki płatnicze i uiszczona za nie cena kupna, którą stanowią zwykle krajowe środki płatnicze. Od chwili przepadku Skarb Państwa ma samoistny tytuł do przedmiotu świadczenia; jeżeli jest to rzecz oznaczona co do tożsamości, staje się jej właścicielem i przysługują mu wszelkie roszczenia wypływające z prawa własności; jeżeli natomiast przedmiotem świadczenia są rzeczy oznaczone gatunkowo, staje się wierzycielem sum pieniężnych bądź stanowiących przedmiot świadczenia wykonanego w pieniądzach, bądź też stanowiących wartość pieniężną innych przedmiotów świadczenia (teza 5 wymienionych wytycznych).Wynika z tego, że przejmujący świadczenie staje się dłużnikiem Skarbu Państwa i jest zobowiązany do wydania tego, co otrzymał na skutek świadczenia. Zagraniczne środki płatnicze, którymi obrót bez zezwolenia właściwej władzy jest zabroniony, stanowią przedmiot świadczenia oznaczony co do tożsamości. Wskutek przepadku stają się one własnością Skarbu Państwa już w chwili dokonania obrotu, czyli przeniesienia własności lub posiadania (art. 4 ustawy dewizowej z dnia 28 marca 1952 r. - Dz. U. Nr 21, poz. 133). W związku z tym nabywca, który dokonuje dalszego obrotu tymi zagranicznymi środkami płatniczymi, rozporządza mieniem Skarbu Państwa. Jeżeli zaś w wyniku zbycia przyjmuje ekwiwalent w postaci krajowych środków płatniczych, one - jako równowartość przedmiotu świadczenia - ulegają przepadkowi (art. 412 zd. 2 k.c.), a Skarb Państwa staje się wierzycielem określonej sumy pieniężnej. Jakkolwiek bowiem w art. 412 zd. 2 k.c. jest mowa o zużyciu lub utraceniu przedmiotu świadczenia, to - jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w 6 tezie wytycznych - logiczna wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że również zbycie - zarówno odpłatne jak i nieodpłatne - przedmiotu świadczenia przez przyjmującego nie zwalnia go od obowiązku wydania Skarbowi Państwa jego wartości. Przyjmujący nie może być jednak obciążony obowiązkiem wydania dwukrotnie, co nastąpiłoby, gdyby miał wydać Skarbowi Państwa przedmiot pierwszego świadczenia (lub jego wartość) i tego, co uzyskał w wyniku tego zbycia. Skarb Państwa nie traci przez to roszczenia o wydanie przedmiotu świadczenia, który uległ zbyciu, gdyż jako właściciel lub wierzyciel może zrealizować swoje roszczenia o wydanie zbytego świadczenia (lub jego wartości) w stosunku do aktualnego posiadacza.Reasumując powyższe wywody, należy uznać, że przy nielegalnym obrocie wartościami dewizowymi przepadek obejmuje oba wzajemne świadczenia: wartości dewizowe i ich ekwiwalent. Jeżeli przyjmujący świadczenie, które uległo przepadkowi, zbył je, uzyskując w zamian ekwiwalent w postaci ceny sprzedaży, obowiązany jest do wydania Skarbowi Państwa tego ekwiwalentu; wartości dewizowe stanowiące przedmiot nielegalnego obrotu obowiązana jest wydać Skarbowi Państwa osoba, w której władaniu się one znajdują.Zasad powyższych nie miał na uwadze ani Sąd Wojewódzki ani Sąd Najwyższy; zarzut rażącego naruszenia art. 412 k.c. i art. 387 k.p.c. okazał się zatem uzasadniony, w konsekwencji bowiem błędnego rozstrzygnięcia pozwany został obciążony podwójnie: obowiązkiem wydania Skarbowi Państwa przedmiotu wartości dewizowych (lub ich wartości) oraz ceny sprzedaży uzyskanej ze zbycia zagranicznych środków płatniczych, które uległy przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa. Nie uzasadnia tego - jak już wykazano - powołany przepis art. 412 k.c.Skoro więc pozwany obowiązek jest do zapłaty Skarbowi Państwa kwoty uzyskanej ze sprzedaży nabytych przez siebie i odsprzedanych dolarów, a w tym przedmiocie, jak słusznie zarzucano w rewizji nadzwyczajnej, brak jest ustaleń faktycznych, przeto Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c., uwzględniając rewizję nadzwyczajną, orzekł jak w sentencji.