III CRN 57/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Świeboda.Sędziowie SN: T. Bielecki (spraw), J. Niejadlik.przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej: T. Wiśniewskiego.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 24 marca 1987 r. sprawy z powództwa M. W. przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w E. o ustalenie na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL, (...), od wyroku Sądu Rejonowego w E. z dnia 5 sierpnia 1986 r., sygn. akt (...):- uchyla zaskarżony wyrok i oddala powództwo;- nakazuje ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa (Sąd Rejonowy w E.) kwotę 500 (pięćset) złotych tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneM. W. w pozwie z dnia 4 grudnia 1985 r. przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej (PGM) w E. - wnosił o ustalenie, że - jako najemca lokalu mieszkalnego, pozyskanego przez adaptację strychu, zwolniony jest przez okres lat 20 (licząc od dnia technicznego odbioru lokalu) od obowiązku płacenia czynszu - chyba że czynsz według obowiązujących stawek jest w stosunku rocznym wyższy od 5% poniesionych nakładów na adaptację; w takim wypadku powód obowiązany będzie do dopłaty różnicy - raz w roku.W uzasadnieniu żądania przytoczył, że na podstawie decyzji Urzędu Miejskiego w E. uzyskał zgodę na przebudowę strychu na lokal mieszkalny - w domu wielomieszkaniowym, stanowiącym własność Państwa, położonym w E. przy ul. M. nr (...).Powód przebudował - własnym kosztem - strych na lokal składający się z 5 pokoi i kuchni o łącznej powierzchni użytkowej 81.26 m2 (i powierzchnia mieszkalna - 47,55 m2).Zamieszkał w nim - wraz z żoną i 2 dzieci w 1985 r. - jako najemca. Najem lokalu wynika z ostatecznej decyzji administracyjnej o przydziale, a stronami umowy najmu są powód i pozwane przedsiębiorstwo. W umowie określony został obowiązek płacenia czynszu na zasadach ogólnych, przewidzianych w prawie lokalowym (umowa z dnia 23 kwietnia 1985 r.).Zdaniem powoda żądanie płacenia czynszu - przez pozwane przedsiębiorstwo - nie znajduje uzasadnienia w treści art. 17 prawa lokalowego oraz treści § 7 ust. 1 zarządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 29 lipca 1981 r. w sprawie zagospodarowania zbędnych suszarń, strychów i innych pomieszczeń w budynkach stanowiących własność Państwa (M.P. Nr 19, poz. 182) (z 20 sierpnia 1981 r.), wezwał wynajmującego do zaniechania pobierania czynszu. Zaznaczył też, że gdyby jednocześnie ze spłaceniem zaciągniętego - na odbudowę - kredytu bankowego uiszczał czynsz, to "dodatkowo wzbogacałby stronę pozwaną". Pozwane Przedsiębiorstwo odmówiło uznania roszczenia powoda, powołując się na te same przepisy, z których powód wywodzi - dla siebie - uprawnienie do bezpłatnego zamieszkiwania - w rzeczonym lokalu - przez okres 20 lat (pismo pozwanego z dnia 20 listopada 1985 r., (...)).W odpowiedzi na pozew podtrzymała swe dotychczasowe stanowisko i wnosząc o oddalenie powództwa wskazała dodatkowo, że - w myśl cytowanego zarządzenia z dnia 29 lipca 1981 r. - powoda obciąża nie tylko koszt przebudowy strychu, ale także koszt usunięcia szkód powstałych w związku z przebudową pomieszczenia. Natomiast pozwane przedsiębiorstwo - jako wynajmujący i zarządca budynku stanowiącego własność Państwa - ma prawo "naliczania" czynszu za wynajęty lokal, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa lokalowego.Wyrokiem z dnia 5 sierpnia 1986 r. (sygn. akt (...)) Sąd Rejonowy w E. ustalił, że powód M. W. jako najemca lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. M. w E., zaadaptowanego ze strychu na własny koszt, może potrącać z wierzytelności przypadającej z tytułu czynszu najmu pozwanemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w E. - jako wynajmującemu - swoją wierzytelność wynikającą z dokonanych nakładów, pomniejszonych o należną pozwanemu kaucję mieszkaniową.Wyrok ten uprawomocnił się w Sądzie I instancji. Od tego wyroku w dniu 19 lutego 1987 r. Prokurator Generalny złożył (na skutek podania strony pozwanej i w jej interesie) rewizją nadzwyczajną.Zarzucając wyrokowi rażące naruszenie prawa, a w szczególności rażące naruszenie art. 189 k.p.c. oraz art. 659 k.c. w związku z art. 10 ust. 1 i art. 17 prawa lokalowego, a także § 3 ust. 2 i § 7 zarządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 29 lipca 1981 r. w sprawie zagospodarowania zbędnych suszarń, strychów i innych pomieszczeń w budynkach stanowiących własność Państwa (M.P. Nr 19, poz. 182) - wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.Powód wniósł o oddalenie rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.W chwili uzyskania zgody na adaptację strychu i przystąpienia do jego przebudowy na lokal mieszkalny obowiązywało zarządzenie Ministra Administracji Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 29 lipca 1981 r. w sprawie zagospodarowania zbędnych suszarń, strychów i innych pomieszczeń w budynkach stanowiących własność Państwa (M.P. Nr 19, poz. 182). Suszarnie, strychy i inne pomieszczenia w domach wielomieszkaniowych, stanowiących własność państwa (jak w sprawie) mogą być przebudowywane na lokale mieszkalne tylko na zasadach określonych w cytowanym zarządzeniu, a więc z wyłączeniem tzw. "odmieszkiwania" nakładów (por. orzeczenie SN z dnia 16 września 1986 r., sygn. akt II CR 224/86). Gdyby nawet przyjąć - za powodem - że adresatem zarządzenia są tylko organy administracji państwowej i inne jednostki gosp. uspołecznionej, to nie można by również uznać, że jego żądanie jest uzasadnione.Ubiegając się w Urzędzie Miejskim w E. o przebudowę strychu na mieszkanie, a po uzyskaniu zgody - dokonania przebudowy tego strychu - powód znał treść zarządzenia Ministra Administracji z dnia 29 lipca 1981 r., przyjął wynikające z jego treści i zarówno uprawnienia, jak i obowiązki.Inaczej zresztą być nie mogło, gdyż - w przeciwnym razie - nie uzyskałby pozwolenia na przebudowę i nie mógłby jej przeprowadzić. Stosownie zaś do uregulowania zawartego w § 3 ust. 2 tego zarządzenia, koszty przebudowy ponosi osoba, która uzyskała zgodę na przebudowę. Zwrot kosztów przebudowy - z reguły częściowy - następuje dopiero w razie zwolnienia lokalu uzyskanego w wyniku przebudowy - przed upływem 20 lat od jego przebudowy. Najemca otrzymuje wówczas 5% kosztów przebudowy - za każdy rok brakujący do upływu tego okresu (§ 17 ust. 1 zdanie pierwsze zarządzenia).Wbrew odmiennemu stanowisku powoda obciążenie osób dokonujących przebudowy zbędnych strychów, suszarń i innych pomieszczeń na cele mieszkalne kosztami z tym związanymi nie może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia. W cyt. wyroku z dnia 16 września 1986 r. Sąd Najwyższy słusznie przyjął, iż nie można, pomijając, że w wyniku przebudowy ten, kto jej dokonał, zapewnia sobie przydział lokalu (§ 4 zarządzenia) z wyprzedzeniem innych osób oczekujących na przydział lokalu - na podstawie decyzji administracyjnej, czy w spółdzielni budownictwa mieszkaniowego - bez konieczności wieloletniego wyczekiwania na przydział; poza tym - może zrealizować tę przebudowę w sposób najbardziej odpowiadający jego potrzebom i - nierzadko z przekroczeniem obowiązujących norm (w rozpoznawanej sprawie dla 4 osób uzyskano powierzchnię użytkową 81,26 m2 i mieszkalną - 47,55 m2). Zarządzenie daje także możliwość nabycia na własność lokalu - uzyskanego w wyniku przebudowy (§ 6 zarządzenia). Należy też mieć na uwadze, że w uchwale Sejmu PRL z dnia 3 lipca 1984 r. - w sprawie polityki mieszkaniowej do 1990 r. (M.P. Nr 16, poz. 111) przyjęto, że lepsze zaspokojenie stale rosnących potrzeb ludności może być uzyskane tylko wspólnym wysiłkiem państwa, samorządów terytorialnych, pracowniczych i spółdzielczych oraz samych obywateli". Wskazuje to zatem na konieczność zwiększenia własnych środków ludności na poprawę warunków mieszkaniowych.Skoro cytowane zarządzenie wyraźnie stanowi, że ten kto zaadaptował strych na lokal mieszkalny tylko wówczas może otrzymać zwrot poniesionych kosztów budowy - gdy zwalnia go przed upływem 20 lat od daty jego przyjęcia, a nadto że zwrot kosztów wynosi 5% za każdy rok brakujący do upływu tego okresu (20 lat) - to wyłączona jest możliwość dokonania potrącenia z wierzytelności, jaką jest czynsz najmu i opłaty dodatkowe - kosztów nakładów poczynionych na przebudowę strychu na lokal mieszkalny (por. art. 37 prawa lokalowego - dotyczący przeróbek i przebudowy lokalu mieszkalnego lub użytkowego).W rewizji nadzwyczajnej słusznie zarzucono, że zaskarżony wyrok zapadł z rażącą obrazą art. 189 k.p.c.W powództwach o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, chodzi bowiem o rozstrzygnięcie ewentualnych wątpliwości w tym zakresie w stosunku do pozwanego, ze względu na określony interes prawny. Interes ten należy rozumieć jako potrzebę wprowadzenia jasności co do konkretnego stosunku prawnego lub prawa - w celu ochrony przed grożącym naruszeniem sfery uprawnień powoda.Interes prawny stanowi przesłankę merytoryczną powództwa. Brak tej przesłanki wystarcza już do oddalenia powództwa. W rozpoznawanej sprawie z samych twierdzeń pozwu wynika brak istnienia przesłanek z art. 189 k.p.c.; Sąd Rejonowy nie mógł więc zastosować tego przepisu. Skoro to uczynił, to dopuścił się rażącego jego naruszenia. Czynsz najmu za lokale podlegające prawu lokalowemu jest reglamentowany (art. 12 pr. lok. oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne i użytkowe (Dz. U. Nr 38, poz. 174), wydane na podstawie art. 13 ust. 3 pr. lok.).Oprócz czynszu najmu najemca obowiązany jest także uiszczać opłatę za świadczenia związane z wyposażeniem i eksploatacją lokalu (art. 13 ust. 1 pr. lok.). Spory dotyczące wysokości należnego czynszu - oraz opłat dodatkowych - rozstrzygane są przez władze administracyjne (§ 4 ust. 2 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r.); droga sądowa w tym zakresie jest więc wyłączona. Należności państwowe z tytułu najmu lokalu przypadające od osób fizycznych (nieuiszczone w terminie) podlegają przymusowemu ściągnięciu w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji (art. 15 pr. lok.), tj. w trybie określonym ustawą z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151 z późn. zm.).W rewizji nadzwyczajnej zasadnie nadto podniesiono, że zarówno w twierdzonym, jak i wynikającym z materiału sprawy stanie faktycznym sprawy art. 17 ust. 1 pr. lok. nie znajduje zastosowania. Bezsporne jest bowiem, że urządzenia techniczne od istnienia których uzależniona byłaby wysokość czynszu, założone zostały w toku budowy mieszkania, więc przed powstaniem stosunku najmuj - art. 17 ust. 1 pr. lok. reguluje natomiast sprawę ulepszeń, o których w nim mowa - poczynionych po powstaniu stosunku najmu (por. też art. 684 k.c.).W tym stanie rzeczy, gdy sposób realizacji wierzytelności powoda - z tytułu nakładów - o które chodzi w sprawie, reguluje wspomniane zarządzenie Ministra Administracji z dnia 29 lipca 1981 r. w sprawie zagospodarowania zbędnych suszarń, strychów i innych pomieszczeń w budynkach stanowiących własność Państwa (M.P. Nr 19, poz. 182) - to wyrok uwzględniający żądania pozwu rażąco narusza wskazane w podstawach rewizji nadzwyczajnej przepisy prawa. Z tych przyczyn podlega on uchyleniu, a powództwo oddaleniu (art. 422 § 1 k.p.c.). O wpisie od rewizji nadzwyczajnej orzeczono po myśli art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.