III CZ 208/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Marowski. Sędziowie: St. Piotrowski, K. Lipiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefanii S. przeciwko Władysławowi S. o rozwód, po rozpoznaniu zażalenia pozwanego w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 maja 1957 r.,zaskarżone postanowienie uchylił.Uzasadnienie faktyczneW wyroku orzekającym rozwód w sprawie z powództwa Stefanii S. przeciwko Władysławowi S. Sąd Wojewódzki m.i. zniósł koszty procesu między stronami i ustalił wpis na kwotę 300 zł, pomijając nakazanie ściągnięcia wpisu, którego powódka nie uiściła, gdyż pierwotnie była zwolniona od kosztów sądowych.Po uprawomocnieniu się wyroku Sąd Wojewódzki, zapewne na posiedzeniu niejawnym (w postanowieniu brak o tym wzmianki), postanowił "nałożyć na pozwanego obowiązek zapłaty w terminie do dni 14 kwoty 150 zł z tytułu połowy kosztów sądowych".Uzasadnienie prawneRozpoznając zażalenie pozwanego na to postanowienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki nie wskazał podstawy prawnej swego postanowienia. Powołany w uzasadnieniu przepis art. 5 p.o k.s. reguluje ściągnięcie kosztów na podstawie już istniejącego orzeczenia, a nie kwestię wydania orzeczeń o kosztach. Jedyną podstawę prawną zaskarżonego postanowienia może stanowić przepis art. 8 p.o k.s. Przepis ten dopuszcza odrębne orzeczenie o obowiązku uiszczenia kosztów sądowych tylko wówczas, gdy sąd nie orzekł w tym przedmiocie w toku postępowania w danej sprawie. Należy przyjąć dopuszczalność orzekania na podstawie art. 2 p.o k.s. nie tylko wtedy, gdy sąd w toku sprawy wcale nie orzekł o kosztach sądowych, ale także wtedy, gdy orzekł o nich w sposób niepełny. W sprawie niniejszej wyrok Sądu Wojewódzkiego nie zawiera rozstrzygnięcia o obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Sąd, wydając wyrok, najwidoczniej przeoczył, że postanowieniem z dnia 31 marca 1954 r. udzielone powódce zwolnienie od kosztów sądowych zostało cofnięte i dlatego - mylnie sądząc, że powódka jest zwolniona od kosztów sądowych - konsekwentnie pominął orzeczenie o ściągnięciu wpisu od powódki, na rzecz której żadne roszczenie majątkowe, z którego można by ściągnąć opłaty, nie zostało zasądzone.W tym stanie rzeczy istniała rzeczywiście potrzeba wydania postanowienia na mocy art. 8 p.o k.s. Wydane postanowienie jest jednak błędne, niezależnie zresztą od tego, że również przy wydaniu tego postanowienia Sąd Wojewódzki przeoczył, iż powódce cofnięto zwolnienie od kosztów sądowych. Gdyby bowiem powódka była nawet nadal zwolniona od kosztów sądowych, to wobec zniesienia kosztów procesu koszty sądowe nie mogły być nałożone na pozwanego. W myśl art. 119 § 2 k.p.c., przeciwnik strony zwolnionej od kosztów sądowych może być obciążony opłatami i wydatkami nie uiszczonymi przez stronę zwolnioną od kosztów sądowych tylko w razie włożenia na niego kosztów procesu w całości lub w części. Zniesienie kosztów nie oznacza rozdzielenia kosztów procesu po połowie, choć czasem przypadkowo może dać taki efekt liczbowy, natomiast oznacza to, że strony nie zwracają sobie kosztów procesu i każda pozostaje przy poniesionych przez siebie kosztach, których wysokości Sąd w ogóle nie bada i o nałożeniu na strony jakichkolwiek kosztów procesu nie orzeka. W razie przeto wzajemnego zniesienia kosztów procesu nie stosuje się art. 119 § 2 k.p.c., a nie uiszczone przez stronę zwolnioną od kosztów sądowych opłaty i wydatki nie mogą być ściągnięte od przeciwnika, wobec czego na podstawie art. 119 § 3 k.p.c. należy je w całości ściągnąć od strony zwolnionej od kosztów sądowych z zasądzonego na jej rzecz roszczenia, a gdy takiego roszczenia nie ma, nie należy ich wcale ściągnąć. W tym ostatnim wypadku Skarb Państwa nie uzyska zwrotu wyłożonych wydatków i zakredytowanych opłat.Jeżeli sąd chce nałożyć koszty procesu na strony akurat w takim stosunku, w jakim je już poniosły, to powinien obliczyć, ile każda ze stron na koszty procesu wydała, i orzec, że nakłada na strony koszty procesu w stosunku wynikającym z obliczeń (np. na powoda 3/4, a na pozwanego 1/4), nic od jednej strony na rzecz drugiej nie zasądzając. Tylko takie rozstrzygnięcie o kosztach procesu prowadzi do nałożenia na przeciwnika strony zwolnionej od kosztów sądowych w tym samym stosunku obowiązku zapłaty uiszczonych opłat i wydatków (art. 119 § 2 k.p.c.). Wydając postanowienie na podstawie art. 18 p.o k.s., sąd może orzekać tylko o obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, ale nie o kosztach procesu, gdyż o tych kosztach można orzec tylko w orzeczeniu zapadłym w samej sprawie. Jeżeli orzeczenie o obowiązku uiszczenia kosztów sądowych uzależnione jest, jak w wypadku przewidzianym w art. 5 p.o k.s. w związku z art. 119 k.p.c., od treści orzeczenia o kosztach procesu, sąd, wydając postanowienie na podstawie art. 8 p.o k.s., jest oczywiście związany prawomocnym orzeczeniem o kosztach procesu - a ewentualnie także faktem, że sąd rozstrzygający sprawę w ogóle nie orzekł o kosztach procesu - i nie może ani zmienić, ani uzupełnić tego orzeczenia.Sąd Wojewódzki nie miał zatem podstaw do nałożenia na pozwanego obowiązku uiszczenia połowy wpisu od pozwu, skoro, jak to już wyżej wyjaśniono, zniesienie kosztów procesu nie oznacza nałożenia ich na strony po połowie. Ponieważ powódka nie korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych, a Sąd Wojewódzki, cofając w swoim czasie zwolnienie, zaniedbał wówczas zarządzić wyegzekwowanie od powódki wpisu (art. 7 p.o k.s. w związku z art. 118 § 1 k.p.c.), powinien on obecnie na podstawie art. 8 p.o k.s., stosując art. 118 § 1 k.p.c., orzec o obowiązku uiszczenia przez powódkę całości czy części ustalonego w wyroku wpisu ostatecznego. Pozwany w każdym razie nie może być zobowiązany do zapłaty jakiejkolwiek części opłat.