III CZ 248/22

Sygn. akt III CZ 248/22 POSTANOWIENIE Dnia 8 lipca 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Ewa Stefańska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jacek Widło SSN Kamil Zaradkiewicz w sprawie ze skargi S. C. z udziałem Skarbu Państwa - Wojewody […] i Z. Z. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 6 grudnia 2018 r., wydanego w sprawie z powództwa Z. Z. i S. C. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […] o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 lipca 2022 r., zażalenia skarżącego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 29 marca 2022 r., sygn. akt I ACa […] (I WSC […]), 1) oddala zażalenie; 2) nie obciąża skarżącego obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego na rzecz Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej. 2 UZASADNIENIE Skarżący S. C. wniósł skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w […] z 6 grudnia 2018 r., sygn. I ACa […], ze względu na stwierdzenie decyzją Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z 15 września 2021 r. nieważności ze skutkiem ex tunc decyzji Ministra Infrastruktury z 10 kwietnia 2009 r., stanowiącej główną podstawę faktyczną orzeczenia wydanego przez Sąd Apelacyjny w […]. W ocenie skarżącego okoliczność ta uzasadnia wznowienie postępowania na podstawie art. 403 § 2 k.p.c., ze względu na wykrycie faktów i środków dowodowych, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu. Postanowieniem z 3 grudnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w […] odrzucił skargę o wznowienie postępowania jako niedopuszczalną na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. Wskazał, że „wykrycie” faktów lub środków dowodowych, o którym stanowi art. 403 § 2 k.p.c., odnosi się do tego, co istniało już w poprzednim postępowaniu, a czego strona nie mogła wówczas przedstawić. Dla oceny prawidłowości orzeczenia decydujący jest stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, zaś okoliczności powstałe po tym momencie – jako przynależące do przyszłości – nie mają znaczenia procesowego. W ten sposób należy ocenić znaczenie procesowe decyzji Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z 15 września 2021 r. o stwierdzeniu nieważności decyzji Ministra Infrastruktury z 10 kwietnia 2009 r., która zapadła już po wydaniu wyroku przez Sąd Apelacyjny w […] z 6 grudnia 2018 r. Od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […] z 3 grudnia 2021 r. skarżący S. C. wniósł skargę kasacyjną. Postanowieniem z 29 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w […] odrzucił tę skargę. Wskazał, że zgodnie z art. 3981 § 1 k.p.c., skarga kasacyjna przysługuje od wydanego od przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie. Zaskarżone postanowienie nie należy do żadnej z tych kategorii, co przesądza o niedopuszczalności skargi kasacyjnej. 3 Od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […] z 29 marca 2022 r. skarżący wniósł zażalenie. Zarzucił w nim naruszenie: art. 3981 § 1 k.p.c. w zw. z art. 406 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP i w zw. z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP; art. 3986 § 2 k.p.c. w zw. z art. 78 Konstytucji RP; art. 3986 § 2 k.p.c. w zw. z art. 78 Konstytucji RP; art. 45 ust. 1 i art. 78 w zw. art. 77 ust. 2 Konstytucji RP; a także art. 3271 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 361 k.p.c. oraz w zw. z art. 387 § 21 k.p.c. Na tej podstawie powód wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania. Pozwany wniósł o oddalenie zażalenia i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Do oceny dopuszczalności środków zaskarżenia (tj. najpierw zażalenia do SN, a następnie – skargi kasacyjnej), wniesionych przez skarżącego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […] z 3 grudnia 2021 r. o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu nadanym ustawą z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2019, poz. 1469). Kwestia ta wymaga zasygnalizowania, ponieważ stanowi pierwotne źródło wątpliwości związanych z zaskarżalnością postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w stanie prawnym obowiązującym po wejściu w życie ustawy z 4 lipca 2019 r. De lege lata postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania jest zaskarżalne zażaleniem do sądu drugiej instancji, jeżeli zostało wydane przez sąd pierwszej instancji (art. 394 § 1 k.p.c.). W okolicznościach sprawy postanowienie o odrzuceniu skargi zostało jednak wydane przez sąd drugiej instancji. W tym kontekście należy zauważyć, że we wcześniejszym stanie prawnym obowiązywał art. 3941 § 2 k.p.c., który umożliwiał zaskarżanie zażaleniem do Sądu Najwyższego postanowień sądu drugiej instancji kończących postępowanie w sprawie, z tym zastrzeżeniem, że przepis ten dotyczył spraw kasacyjnych. Ustawą nowelizującą z 4 lipca 2019 r. przepis ten został jednak uchylony, a ustawodawca – formułując katalog 4 postanowień sądu drugiej instancji zaskarżalnych zażaleniem kierowanym do innego składu tego sądu – nie przewidział możliwości wniesienia tzw. zażalenia poziomego na inne postanowienie kończące postępowanie w sprawie, poza postanowieniem o odrzuceniu apelacji (por. art. 3942 § 1 i § 11 k.p.c.). Przedstawiona wyżej zmiana stanu prawnego podlegała już analizie Sądu Najwyższego w dwóch aspektach, które mają znaczenie dla oceny kwestii zaskarżalności postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania. Po pierwsze, ugruntowany jest pogląd, że w obecnym stanie prawnym niedopuszczalne jest zażalenie do Sądu Najwyższego na takie postanowienie (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 27 maja 2020 r., III CZ 13/20; z 27 maja 2020 r., V CZ 17/20; z 30 września 2020 r., I CZ 37/20; z 28 kwietnia 2021 r., IV CZ 78/20; z 26 maja 2021 r., I CZ 20/21; z 9 września 2021 r., III CZ 26/21). Po drugie, w uchwale z 7 października 2021 r., III CZP 53/20, Sąd Najwyższy zanegował dopuszczalność stosowania art. 3942 § 1 k.p.c. per analogiam do postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania. Argumentacja przywołana we wskazanej wyżej uchwale Sądu Najwyższego z 7 października 2021 r., III CZP 53/20, jest aktualna mutatis mutandis także przy ocenie, czy od postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania przysługuje skarga kasacyjna na podstawie stosowanego per analogiam art. 3981 k.p.c. Nie bez znaczenia dla niniejszych rozważań jest także to, że zaskarżalność orzeczeń sądu drugiej instancji zapadających na tym etapie postępowania ma charakter wyjątkowy, a za koniecznością zachowania wyjątkowego charakteru przypadków zaskarżalności postanowień sądu drugiej instancji przemawiają względy systemowe i celowościowe wynikające z pozycji procesowej i ustrojowej sądu drugiej instancji oraz dążność do ochrony stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych. W pierwszej kolejności należy podnieść, że system zaskarżania skargą kasacyjną orzeczeń wydawanych w postępowaniach uregulowanych w Kodeksie postępowania cywilnego ma charakter zamknięty. Brak wyraźnej regulacji dopuszczalności skargi kasacyjnej w odniesieniu do określonego postępowania 5 przesądza, że orzeczenia wydawane w tym postępowaniu nie podlegają zaskarżeniu skargą kasacyjną. Argumentacja skarżącego o konieczności traktowania postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania analogicznie jak postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu, jest chybiona. Ustawodawca w art. 3981 § 1 k.p.c. wyraźnie wskazał orzeczenia sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie, od których można wnieść skargę kasacyjną, bez możliwości ich rozszerzającej interpretacji. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, regulacja art. 3981 § 1 k.p.c. wyłącza dopuszczalność skargi kasacyjnej od innych niż enumeratywnie w niej wymienionych prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, chociażby kończyły one postępowanie w sprawie (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 29 kwietnia 2021 r., I PSK 110/21; z 26 stycznia 2021 r., II USK 40/21; z 9 grudnia 2020 r., I NSZ 33/20; z 30 stycznia 2020 r., I PK 156/19; z 25 czerwca 2019 r., I CZ 41/19; z 8 lutego 2019 r., II CSK 391/18). Warunek, aby orzeczenie kończyło postępowanie w sprawie, dotyczy zatem wyłącznie prawomocnych wyroków sądu drugiej instancji oraz postanowień sądu drugiej instancji – ale tylko wydanych w przedmiocie odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania. Jak podkreśla się w orzecznictwie, przypadki te powinny być wykładane ściśle (postanowienia Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2020 r., I NSZ 33/20; z 13 stycznia 2022 r., III CZ 12/22). Wpisuje się to w ogólne założenie przyjęte w kodeksie postępowania cywilnego, że zaskarżalność postanowień sądu drugiej instancji kończących postępowanie w sprawie nigdy nie miała charakteru pełnego, bez względu na ich wagę dla stron. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 7 października 2021 r., III CZP 53/20, de lege lata intencją ustawodawcy jest niezaskarżalność postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania. Skarga o wznowienie postępowania jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia i służy wzruszeniu prawomocnych orzeczeń sądu pierwszej lub drugiej instancji, a także Sądu Najwyższego, z powołaniem się na enumeratywnie wskazane w ustawie podstawy. Skarga ta stanowi zatem odstępstwo od zasady stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych, stanowiącej wartość podlegającą ochronie na poziomie konstytucyjnym i prawnomiędzynarodowym. Wzgląd na stabilność obrotu sprzeciwia się 6 konstrukcji, w której podstawą zaskarżalności znaczącej grupy istotnych postanowień sądu drugiej instancji nie jest wyraźny przepis ustawy, lecz wnioskowanie w drodze analogii legis. Należy także zwrócić uwagę, że art. 78 ust. 1 Konstytucji RP, ustanawiający prawo do zaskarżenia orzeczeń, odnosi się wyłącznie do orzeczeń sądu pierwszej instancji. Uprawnienia do zaskarżenia orzeczenia sądu drugiej instancji nie można wyprowadzić również z deklaracji dwuinstancyjnego modelu postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP). W powołanych wzorcach nie można zatem upatrywać nadrzędnych racji konstytucyjnych wymuszających wprowadzenie możliwości zakwestionowania w każdym przypadku postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 7 października 2021 r., III CZP 53/20). Trzeba mieć na względzie również to, że skarga o wznowienie postępowania jest wnoszona już po prawomocnym rozpoznaniu sprawy, gdy silne argumenty celowościowe przemawiają za zapewnieniem stabilności prawomocnego orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2018 r., I CSK 679/17). W związku z tym aktualne pozostaje stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w wyroku z 12 stycznia 2010 r., SK 2/09 (OTK-A 2010, nr 1, poz. 1), zgodnie z którym możność wznowienia postępowania, podobnie jak uprawnienie do wniesienia skargi kasacyjnej, nie jest gwarantowana konstytucyjnie, a tym samym nie jest objęta wszystkimi gwarancjami, które wynikają z prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) i zasady dwuinstancyjności postępowania. Swoboda legislacyjna ustawodawcy jest w tym przypadku szersza, co dotyczy także sposobu ukształtowania zaskarżalności orzeczeń wydawanych w postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi. Wyłączenie lub ograniczenie ich zaskarżalności sprzyja bowiem z istoty stabilności prawomocnego merytorycznego orzeczenia (in dubio contra actionem) (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 stycznia 2010 r., SK 2/09). Z przytoczonych względów, na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., orzeczono jak w postanowieniu. 7 O kosztach postępowania zażaleniowego orzeczono na podstawie art. 102 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c. [as]